 |
Režija i adaptacija EGON SAVIN
po dramatizaciji Borislava Mihajlovića Mihiza
Dramaturg BRANISLAVA ILIĆ
Ideja prostora EGON SAVIN
Kostimograf JELENA STOKUĆA
Kompozitor ZORAN HRISTIĆ
Scenski govor
dr LjILjANA MRKIĆ-POPOVIĆ
Dizajn zvuka ZORAN JERKOVIĆ
Dizajn svetla MIODRAG MILIVOJEVIĆ
Asistent reditelja ANA GRIGOROVIĆ
Asistent dramaturga MILA MAŠOVIĆ
Asistent kostimografa OLGA MRĐENOVIĆ
Premijera:
27. decembar 2008.
Predstava traje 90 minuta |
|
|
|
ULOGE |
|
Ahmed Nurudin |
NIKOLA RISTANOVSKI |
Jusuf (Mula Jusuf) |
NENAD STOJMENOVIĆ |
Begunac-nepoznati |
ALEKSANDAR ĐURICA |
Sudinica (Kadinica) |
NATAŠA NINKOVIĆ |
Hasan Dželebdžija |
LjUBOMIR BANDOVIĆ |
Inspektor (Muselim) |
BORIS PINGOVIĆ |
Milicajac (Uhoda) |
ZORAN ĆOSIĆ |
Sudija (Kadija) |
SLOBODAN BEŠTIĆ |
Sinanudin (Hadži Sinanudin) |
MARKO NIKOLIĆ |
Tamničar |
NEBOJŠA KUNDAČINA |
Kara Zaim |
TANASIJE UZUNOVIĆ |
Pukovnik Osman (Miralaj Osman Beg) |
DARKO TOMOVIĆ |
Sekretar (Vezirov defterdar) |
MIODRAG KRIVOKAPIĆ |
Mladić |
MARKO JANKETIĆ |
Derviš |
IGOR ILIĆ |
Derviš (baletski igrač) |
ŽELjKO GROZDANOVIĆ |
Derviši |
Aleksandar Vukić, Slaven Radovanović i Miloš Obrenović |
Stražari |
Milan Šavija i Miloš Dmitrović |
|
|
|
|
| NARODNO POZORIŠTE - BEOGRAD |
|
|
|
Delatnost Drame Narodnog pozorišta možemo posmatrati kao razvoj u četiri etape: od 1868. do 1914, od 1918 do 1941, od 1945 do 1991 i od 1991 godine do danas.
Prva faza obeležena je velikim brojem tragedija i dramskih prikaza inspirisanih srednjevekovnom i novijom istorijom kao što je Smrt Uroša V Stefana Stefanovića.
Specifičnost repertoara Narodnog pozorišta, posebno krajem 19. veka, predstavljali su komadi s pevanjem poput dramatizacije popularnih novela Stevana Sremca: "Zona Zamfirova" i "Ivkova slava".
U prve dve decenije 20. veka značajno se širi tematika srpskog dramskog stvaralaštva. Tada, pored Branislava Nušića, za Narodno pozorište piše plejada mladih stvaralaca, među kojima se naročito ističu: Simo Matavulj, Vojislav Jovanović Marambo i Milivoj Predić.
Na samom početku 20. veka prikazan je u Narodnom pozorištu komad Borisava Stankovića "Koštana" koji će do današnjeg dana ostati kultna predstava ovog teatra.
U prvoj etapi delatnosti Narodnog pozorišta na repetoaru su bila dela najznačajnijih pisaca svih književnih epoha: od najranijih (Sofokle), preko Šekspira, Kalderona, Molijera, Rasina, Goldonija, Rostana, Getea, Ibzena, Strindberga, Gogolja, Ostrovskog, Čehova i Gorkog.
U međuratnom periodu, kada je u pitanju domaća dramaturgija, izvođena su dela Jovana Sterije Popovića, Branislava Nušića, Milutina Bojića, Borisava Stankovića, Iva Vojnovića, Milana Begovića, Ivana Cankara, Todora Manojlovića.
U periodu 1945-1953 godine igraju se komadi sa jasnom političkom porukom. U prve dve godine ovog perioda iz stranog dramskog stvaralaštva primat su imali ruski pisci.
Političke promene i izvesna liberalizacija obeležava i odnos prema stranoj dramaturgiji i otkrivanje američke drame i dela Joneska i Beketa.
Sedamdesete i osamdesete godine obeležavaju komadi Borislava Mihailovića – Mihiza, Aleksandra Popovića, Žarka Komanina, Ljubomira Simovića, i Jovana Hristića.
Devedesete godine su označile i zaokret u radu Drame Narodnog pozorišta, koja se našla u rascepu između nacionalnih i estetskih ciljeva. Sadašnji cilj Drame Narodnog pozorišta je povratak pozorištu, otvaranje ka savremenoj svetskoj dramaturgiji i avangardi, a na planu domaće dramaturgije, saradnja sa najznačajnijim savremenim jugoslovenskim piscima s jedne i podsticanje sasvim mladih i neafirmisanih autora s druge strane. |
|
|
|
|
|
Meša Selimović je dve decenije nosio u sebi bol zbog gubitka brata, pre nego što ga je pretočio u priču o Ahmedu Nurudinu, dervišu koji iz sveta dogmatskih načela ulazi u jedan promenljiv, nepoznat svet kako bi pokušao da sazna istinu o uhapšenom bratu. Otkrivajući represivne metode kojom vlast funkcioniše, Nurudin postepeno gubi samopoštovanje, a bol zbog gubitka brata zamenjuju mržnja i želja za osvetom. Više puta je Meša Selimović, odgovarajući na pitanja, pomenuo da upravo mržnja, zavist, ljubav, strasti uopšte, bitno određuju postupke čoveka na svesnom ili nesvesnom nivou i da je negiranje svih čovekovih strujanja – negiranje samog života. Miroslav Egerić, u svojoj knjizi o Selimovićevom romanu, primećuje da sve što ne služi vrednosti i bogatstvu pojedinačnog života, ne služi životu. Posmatrajući složenost Nurudinovog lika, možemo da pretpostavimo kolika se unutrašnja drama odvijala u piscu, u pokušaju da razume sam čin ubistva nevinog brata, ali i da objasni sopstveno dugogodišnje ćutanje.
Predstava u režiji i adaptaciji Egona Savina ukazuje na razloge ćutanja, koje je samo deo mukle tišine ljudi tokom perioda u kojem se nije smelo nekažnjeno govoriti. Radnja romana je iz 18. veka premeštena u pedesete godine prošlog veka, u posleratno Sarajevo i novu državu. U političkom sistemu u kojem se peva o izgradnji i slobodi a zbog jedne reči gubi život, moralna odgovornost bilo kog pojedinca, pa i derviša, ne može da se posmatra izvan konteksta vlasti i države.
Nažalost, bez obzira na napore i zakone da se prava i život pojedinca u savremenom svetu zaštite, svedoci smo da bi se Ahmed Nurudin bez većih problema mogao prošetati i kroz naše vreme, i sigurno bi naleteo na neka zatvorena vrata, na ljude koji ne daju odgovor, na muk i podsmeh, a mogao bi da izgubi i život zbog izgovorenih reči.
Tomas J. Betler u tekstu Književni stil i poetska funkcija u romanu Derviš i smrt kaže: "Derviš, na najdubljem nivou, može predstavljati novi mit o sadašnjem životu. Prema ovom mitu, stalne borbe, ideološki razdori, nacionalizam i pomama za vlašću, uništili su strukturu čovečanstva do te mere da ljudi više nemaju volje za životom, ni poverenje u druge ljude. Čovek kojim manipulišu radi političkih ciljeva, oseća u današnje vreme atrofiju prirodnih instinkata i izumiranje osnovnih ljudskih emocija".
Ne znamo samo da li bi Ahmed Nurudin u trenutku skepse poslednju rečenicu, "Jer smrt je besmisao kao i život", izgovorio ili oćutao.
 Branislava ILIĆ |
|
|
|
R
E Č...S
E L E K T O R A...... |
|
|
|
|
Prvi znak ove, scenskim zračenjem izuzetno bogate predstave, satkane od zrelog imaginacijskog tkanja Egona Savina, seže iz klaustrofobično dopisane perspektive klasične scene kutije koju dijagonalno sužava teški zid kao umalo opipljiva simbolička slika one (ne)ljudske moći što gazi uverenja i htenja likova Selimovićevog dela. Sve ostalo je tu podjednako važno i moćno kao taj zid, a sabira se jedno uz drugo baš kao kada se na okupu nađu provereni majstori. Savin je tu ponovo u uspelom dijalogu ne samo sa Selimovićevim delom/likom i obgrljenim govorom epoha nego i sa sjajnim Solistom kakav ume da bude Nikola Ristanovski – i apartan i univerzalan, sa ansamblom u kome bljšte i zvezde i ispražnjen prostor među njima, sa znalačkom instrumentalizacijom dekora te svega vidljivog i čujnog na sceni. Predstava koju zbog njenih spoljašnjih znakova, poput kostima, možemo ceniti i kao aktuelizacijski iskorak, a da to za pitanje njenog ukupnog kvaliteta opet može da ostane i gotovo nevažno. Baš kao što za derviški ples koji čini međuigre ovog uspelog pozorišnog rivajvla slavnog romana i nije od preterane važnosti da li je krug u kome se ples odvija vidljivo ocrtan ili sasvim fiktivan, dostupan samo duhu onoga koji pleše ili svima nama.
Igor BURIĆ i Vladimir KOPICL |
|
|
R
E
D
I
T
E
L
J |
|
 |
E
G
O
N
S
A
V
I
N |
|
|
Profesor je režije na FDU u Beogradu i Fakultetu dramskih umetnosti na Cetinju. Režirao je do sada preko 80 predstava. Njegove postavke su gostovale u Nansiju, Parizu, Varšavi, Tel Avivu, Beču, Njujorku... Dobitnik je velikog broja nagrada.
Ogledao se sa uspehom u svim kod nas prisutnim produkcionim modelima, od neinstitucionalnih teatara i off-scena, do gotovo svih značajnih pozorišta nekadašnje Jugoslavije.
Sa velikim uspehom postavlja dela domaćih i svetskih klasika u kojima pronalazi konkretne tragove koji otkrivaju suštinsku moć pozorišta u našem vremenu i vezuju ta dela i njihove autore za konkretan prostor i konkretno vreme.
U Narodnom pozorištu je režirao Rostanovu komediju Sirano de Beržerak (premijera 22. marta 1991), Sterijinog Kir Janju (premijera 25. decembra 1992) i Pokondirenu tikvu (premijera 18. januara 1998), potom drame Demon Isaka Baševisa Singera (premijera 15. marta 2000) i Stanja šoka Sema Šeparda (premijera 26. oktobra 2001). |
|
|
R E Č...R
E D I T E L J A ... |
|
|
|
|
"DERVIŠ I SMRT" VEČAN I AKTUELAN |
|
|
Reditelja Egona Savina pitali smo zašto je u ovom trenutku odlučio da radi predstavu "Derviš i smrt”?
- Zato što je u pitanju veliki roman. Zato što je to jedno od najznačajnijih dela naše literature. Zato što smatram da to treba da bude orijentacija Narodnog pozorišta u Beogradu, da na svoj repertoar postavlja najznačajnija ostvarenja naše dramske i literarne baštine, zato što je to delo večno i aktuelno i za ovo vreme. Pomerio sam ga u pedesete godina prošlog veka, kada je Selimović i živeo. Vratio sam radnju romana u onaj totalitarizam koji se Meše Selimovića mnogo više ticao, a to je totalitarizam mlade jugoslovenske države, znači pedesetih godina. Položaj i pozicija intelektualca i skeptičnost čoveka, to je ono što nas se sve duboko tiče. To su osnovni razlozi zašto radimo predstavu "Derviš i smrt” - kaže Egon Savin.
Egon SAVIN - Borka TREBJEŠANIN, Politika, 23. decembar 2008. |
|
|
P
I
S
A
C |
|
 |
M
E
Š
A
S
E
L
I
M
O
V
I
Ć |
|
|
MEŠA (MEHMED) SELIMOVIĆ, književnik
Rođen je 26. aprila 1910. godine u Tuzli. U rodnom gradu je završio osnovnu školu i gimnaziju. Upisao je srpskohrvatski jezik i jugoslovensku književnost na Filozofskom fakultetu u Beogradu 1930, diplomirao 1934. Od 1935. do 1941. godine radi kao profesor Građanske škole, a potom je, 1936, postavljen za suplenta u Realnoj gimnaziji u Tuzli. Prve dve godine rata provodi u Tuzli, gde ga hapse zbog saradnje sa NOP-om, u maju 1943. prelazi na oslobođenu teritoriju, postaje član KPJ i član Agitprop-a za istočnu Bosnu, a potom politički komesar Tuzlanskog odreda. U partizanima se oženio Desom Đorđić. Brat Šefkija mu je streljan 1944, posle čega je Meša premešten u Beograd, kao načelnik Odeljenja za publikacije komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača. Juna 1945. rodila mu se ćerka Slobodanka. Leta te godine upoznaje Dragoslavu Darku Božić, kćerku Živorada Božića, divizijskog generala bivše jugoslovenske vojske, zbog koje napušta ženu.
"Kažnjen sam isključenjem iz Partije 16. avgusta 1947, radi toga što sam, iako oženjen, održavao vezu sa svojom sadašnjom drugaricom, a krio sam to od Partije. Sa svojom prvom ženom nisam živio dobro, nismo se uopšte slagali, a svoju sadašnju drugaricu sam zavolio tako, da je bilo potpuno normalno da priznam tu vezu i da tražim razvod. Ali plašeći se naglosti i neumjerenosti svoje prve žene, plašeći se scena, puštao sam da se stvar razvija, nadajući se da će se nekako naći rešenje. Time sam, naravno, sve komplikovalo, a prema Partiji sam se ponio nepošteno, nanoseći joj štetu tim nedostojnim držanjem. Partijska jedinica Komiteta za kulturu, nakon ispitivanja cijelog slučaja predložila je da budem kažnjen strogim ukorom. Međutim, Komitet saveznih ministarstava kaznio me isključenjem – ’zbog neiskrenosti prema Partiji i zbog povrede proleterskog morala’, kako mi je saopštio sekretar moje jedinice Boro Perković. Ta pravedna ali teška kazna mnogo me je pogodila ali mi je i pomogla da se rešim mnogih nedostataka koje sam imao... "
Po rešenju vlade Federativne narodne republike Jugoslavije, 1947. je premešten iz Beograda u Sarajevo (potpisao potpredsednik E. Kardelj) i radi kao profesor Više pedagoške škole po rešenju ministra u vladi BiH, Cvijetina Mijatovića. Izdavačka kuća "Svjetlost" mu izdaje prvu knjigu, Uvrijeđeni čovjek. Darkom se ženi 1948. i dobijaju kćerku Mašu. U udruženje književnika BiH je primljen 1949. Iste godine dobija treću kćerku, Jesenku, i ponovo je primljen u Partiju.
"Smatram da sam za nepune dvije godine koliko je prošlo od mog isključenja do ponovnog primanja u Partiju imao stav i držanje komuniste, iako mi je ponekad bilo vrlo teško, jer mi se činilo da sam zaboravljen i odbačen. Ponovo sam primljen u Partiju 16. juna 1949. u osnovnoj partijskoj jedinici Državnog izdavačkog preduzeća ’Svijetlost’ u Sarajevu. Sa svojom drugaricom (sa kojom imam dvoje djece) živim vrlo dobro, slažemo se i volimo. Ona je vrlo dobra po duši i djetinjski naivna. Kći je generala b. jugoslovenske vojske; on ju je, dok je bila sasvim mlada, udao za b. jugoslovenskog kapetana, koji je kao ratni zarobljenik ostao u Njemačkoj, ali od tog buržujskog porijekla i života danas u njoj nema mnogo tragova. Član je N.F.
Od moje porodice članovi partije su braća Muhamed, šef željezničke stanice u Tuzli i Teufik, pomoćnik ministra unutrašnjih poslova u Sarajevu, te sestra Safija Ramadanović, službenik u Tuzli..."
Postavljen je za docenta na tek osnovanom Filozofskom fakultetu u Sarajevu, međutim u reizboru 1953. nije prošao.
"Bosna-film" snima filmove po njegovim scenarijima: Kuća na obali (režiser B. Kosanović), Palma u snijegu (režiser R. Novaković). Na scenariju Palma u snijegu piše:
"Ovaj film je posvećen bosanskim pjesnicima prošlih vijekova koji su ubijani, u tvrđave zatvarani, odvođeni na daleka bojišta da ginu, kao Hasan Kaimija, Ilhamija Žepča, Muhamed Nerkezi i drugi o kojima malo znamo. Ako u tami svoga vremena nisu mogli da naslute svijetlo naših dana, oni su bili iznad svojih savremenika po tome što su vjerovali u čovjeka i u pobjedu pravde."
Na festivalu u Puli dobija specijalnu diplomu za humanističku sadržinu scenarija za film Tuđa zemlja, koji je po njegovoj pripoveci režirao slovenački režiser Jože Gale.
Bio je umetnički direktor "Bosna-filma" i direktor Drame sarajevskog Narodnog pozorišta. Početkom 1959, zajedno sa Vladom Jablanom režira Tolstojev Rat i mir (dramatizacija Piskatora, Nojmana i Prifera). Predstava je pobudila veliko interesovanje, a igrali su najistaknutiji glumci: Boris Smoje, Milorad Margetić, Vladimir Jokanović, Safet Pašalić, Ljiljana Šljapić, Olga Babić, Esad Kazazović, Reihan Demirđić. Iste godine dobija Orden rada II reda.
Svoj prvi roman, Tišine, objavljuje 1961. Ovom knjigom konačno skreće pažnju jugoslovenske književne javnosti. U jesen iste godine je postavljen za glavnog urednika IP "Svjetlost", vodeće izdavačke kuće u BiH. Početkom sledeće godine, izabran je za predsednika Udruženja književnika BiH.
Već dve decenije okupiran temom izgubljenog i streljanog brata Šefkije, započinje pisanje romana Derviš i smrt.
"Šta sam ja sad? Zakržljali brat ili nesigurni derviš? Jesam li izgubio ljudsku ljubav ili sam oštetio čvrstinu vjere, izgubivši tako sve?... Jesam li izgubio ljudski lik ili vjeru? Ili oboje?"
U prvomajskom broju sarajevskog "Oslobođenja", objavljuje prvi put odlomak iz budućeg romana Derviš i smrt.
Ima intenzivnu prepisku sa Andrićem. To je vreme žučnih rasprava o nacionalnom pitanju kao i o formiranju muslimanske nacije u BiH. Na Sedmom kongresu Saveza književnika Jugoslavije, 1964. u Titogradu, izabran je za predsednika. Zbližava se sa Dobricom Ćosićem. "Prosveta" 1965. objavljuje prvu knjigu Meše Selimovića u Beogradu: drugo izdanje romana Tišine. U "Odjeku" najavljuje da će uskoro predati izdavaču novi roman – Četiri zlatne ptice (prvobitni naslov romana, koji je po nagovoru Riste Trifkovića promenio u Derviš i smrt). U septembru 1966, u izdanju "Svjetlosti", u biblioteci "Savremenici", Derviš i smrt izlazi iz štampe.
"Dugo vodim neprirodan život književnog derviša-lutalice, nikome na korist a sebi na štetu..."
Matici srpskoj 1967. predaje Za i protiv Vuka i započinje rad na Tvrđavi. Uspeh romana Derviš i smrt ne jenjava. Dobija više nagrada. Skupština opštine Novi Sad imenuje ga za člana Glavnog odbora Sterijinog pozorja (na ovom mestu ostaće do 1981). Sledeće godine, u Narodnom pozorištu u Zenici, postavljena je predstava Derviš i smrt u dramatizaciji i režiji Jovana Putnika. Ovaj događaj je izazvao veliku pažnju jugoslovenske javnosti.
Počinju prigušeni sukobi s tadašnjim političkim rukovodstvom u BiH, pogotovo posle boravka Dobrice Ćosića u Sarajevu. Cvijetin Mijatović 1968. ubeđuje pisca da ne ode iz Sarajeva. Sabrana dela o Jovanu Dučiću koja je zajedno sa Žikom Stojkovićem uredio i redigovao, žestoko su napadnuta u "Politici". Najoštriji kritičar je bio Eli Finci. Priprema svoja Sabrana dela, koja će zajedno štampati "Prosveta" i "Svjetlost". Derviš i smrt se prevodi na petnaest jezika. Sabrana dela su mu objavljena 1970. u Sarajevu. Posle više izjava, natpisa, pritisaka (polemika sa Mladenom Oljačom), opet razmišlja da napusti Sarajevo. Ovo je period njegove velike popularnosti.
U junu 1971. doživljava prvi moždani udar. Objavljeno je drugo izdanje Sabranih dela. Juna 1972. godine je penzionisan i započinje novi sukob sa sredinom. U Centralnom komitetu SK BiH održan je 1. 12. 1972. sastanak radne grupe CK sa Mešom Selimovićem, da bi se "razjasnili neki stavovi" u vezi sa njegovim "odbijanjem da prima materijale CK SK BiH" i Mešino "izlaganje na sastanku Aktiva SK Srpske književne zadruge 9. oktobra".
"Braneći sebe od ružne etikete nacionalizma, branio sam i rad Srpske književne zadruge, uvjeren da radim častan posao. Rekao sam da je cjelokupno raspoloženje prema SKZ proisteklo iz negativnog stava prema jednoj ličnosti, prema D. Ćosiću, i da je šteta što se radi toga minira jedna stara kulturna institucija..."
Napisao je i opširno pismo sekretarijatu CK SK BiH, koje je završio rečima:
"Žao mi je što iz Bosne odlazim s ovako teškim i mračnim utiskom, jer sam vjerovao da će mi makar na kraju biti stvorena mogućnost da o svome zavičaju ponesem vedriju uspomenu. Pišući o ovom svome dubokom zaprepašćenju, ja ne tražim ništa, ni nečiju odgovornost ni nečije izvinjenje, i želim samo da sve što prije zaboravim kako bih se oslobodio osjećaja more koja me neodoljivo pritisnula. Drugarski pozdrav..."
U martu 1973. u "Brusa-bezistanu", na Baščaršiji, oprašta se sa prijateljima piscima: "Ja večeras putujem i nikada se više neću vratiti..."
Seli se u Beograd, gde je zadovoljan. Pati jedino zbog nevolja u koje je njegov brat Teufik zapao. Najbližim prijateljima poručuje: "Pročitajte Kuran, sve ćete životne mudrosti naći u toj knjizi..."
Derviš i smrt je ekranizovan 1974, u produkciji "Avala filma", "Bosna filma", "Kosovo filma", Filmskog studija iz Titograda, Centra filmskih radnih zajednica Beograd i "Zeta filma", a u režiji Zdravka Velimirovića.
Ulazi u sukob sa redakcijom "Svjetlosti" oko štampanja njegovih dela.
U Narodnom pozorištu u Beogradu je 13. X 1974. održan književni matine kakav prestonica nije upamtila, na kojem su svoje radove čitali: I. Andrić, M. Crnjanski, D. Matić, A. Vučo, M. Selimović, B. Ćopić, V. Popa i S. Raičković, a uvodnu reč dao je Petar Džadžić.
TV Zagreb je 1975. skinula sa programa emisiju u kojoj je učestvovao Meša Selimović.
"Poslije izvesnog vremena telefonom mi se javio direktor TV Zagreb da su moju emisiju morali skinuti jer je TV Sarajevo zaprijetila da će se u to vrijeme isključiti iz programa, i to ne zbog sadržaja emisije već zbog mog imena (...)
Pretpostavljam da se sve to desilo radi toga što se u Tuzli sudi mom mlađem bratu, zbog krivice koja mi je nepoznata. Ali kod nas ne postoji kolektivna krivica, i nonsens je da se sudi i meni nevinom..."
Meša je 1975. operisan na hirurškoj klinici VMA, zbog krvarenja iz crevnog trakta.
U decembru 1976, povodom štampanja delova Sjećanja, Fuad Muhić, profesor Sarajevskog univerziteta i član CK SK BiH, u "Borbi" i "Oslobođenju" objavljuje seriju tekstova pod naslovom O jednoj lamentaciji nad revolucijom o, po njemu, težnji da se lična tragika predstavi kao tragika revolucije:
"Selimović najpre lamentira nad svojim vlastitim udesom. U povjesnom prostoru u kome je rođen sve su se okolnosti zavjerile protiv njega: od tragedije njegovog brata do svjesnih onemogućavanja na univerzitetu, u pozorištu, u kulturnom životu, u duhovnom stvaralaštvu uopšte, do elementarnog ugrožavanja egzistencije..."
A u Tuzli, njegovi dobri poznanici i poštovaoci, dobronamerno su komentarisali: "Meša pretjeruje... Mnogo dodaje, i što jeste i što nije..."
Meša sve to jednostavno komentariše:
Politika je kao molitva... Politika je molitva... važi za svaku priliku... A molitve vrede toliko koliko vrede..."
U Beogradu, 11. jula 1982, nešto posle 22 časa, na osmom spratu u Jovanovoj 39, umro je Meša Selimović.
Bio je počasni doktor Sarajevskog univerziteta (1971), redovni član ANUBiH i SANU. Dobitnik je brojnih nagrada, od kojih su najznačajnije: NIN-ova nagrada (1967), Goranova nagrada (1967), Njegoševa nagrada (1967), potom Dvadesetsedmojulska SRBiH, Nagrada AVNOJ-a i druge.
Njegov književni opus obuhvata pripovetke Prva četa (1950), Tuđa zemlja (1957); romane: Tišine (1961), Magla i mjesečina (1965), Derviš i smrt (1966), Tvrđava (1970), Ostrvo (1974); studije i eseje Za i protiv Vuka (1967), Eseji i ogledi (1966), kao i autobiografski spis Sjećanja (1957).
B. ILIĆ prema: Radovan Popović Život Meše Selimovića ( www.znanje.org ) |
|
|
|
|
ROMAN
Derviš je svaki čovjek koji vjeruje u određenu ideologiju, bez obzira koju i kakvu. To je i vjernik i komunista, svako ko se učvršćuje u opštoj dogmi...
... Uostalom, mene nije zanimao misaoni sistem, već slika ljudi u životu, njihova psihologija i njihove moralne dileme, a sve u uslovima koji su i opšti, svevremeni, i naši, današnji...
Ljudske osobine koje traju kroz stoljeća (ljubav, mržnja, strah, zavist...) čovjekove su imanentne osobine koje čine njegovu suštinu, bilo da su u sferi javne bilo privatne svojine. Svoje najintimnije i najsušastvenije – i dobre i zle – čovjek najčešće krije, ali one snažno utiču na njegove postupke. Skrivajući svoje pravo lice, ljudi se ponekad služe maskom, koja postaje "spoljni izraz", podešen prema vladajućim normama društva i sredine. Socijalizacija privatne svijesti, koja ne bi oštetila individualnost, to je ideal evolucije savremenog čovjeka...
... Čovjek je za mene poprište borbe niskih instikata i želje da ostane čovjek. On je tragično biće koje dolazi na svijet bez želje i odlazi protiv svoje želje, živi u strahu od beskrajne vasione i kratkog životnog poleta, omeđen dvjema nepoznatim tajnama na početku i na završetku života, opterećen savješću koja ga muči ne dozvoljavajući mu da se prepusti razornim i privlačnim snagama svojih strasti, svim nevoljama vučen naniže a nekom svijetom iskrom i vatrom vučen naviše bez velikog razloga da bude srećan, a često ozaren svojom mišlju ili tuđom ljubavlju, nizak i velik, sitan i uzvišen, proklet i veličanstven...
RELIGIJA
Lično ne osjećam nikakvu potrebu za religijom kao ličnim uvjerenjem ili oblikom komuniciranja, jer sam odavno ateista (...) Ne mogu da budem protiv religijskog ubjeđenja već i radi toga što je moja majka bila vrlo religiozna i sve do svoje smrti, prije nekoliko godina, klanjala pet vakata dnevno...
... Kuran cijenim kao jedan od stubova ljudske misli u razvoju i traženju, nikako kao apsolutnu istinu, jer je nema. Međutim, mnogi kritičari nisu vidjeli da ja ne citiram Kuran da bih afirmisao kuransku istinu, ili da unesem u našu literaturu istočnjačku filozofiju i slično, već da ukažem na naviku i potrebu nesigurnih ljudi da se uvijek oslanjaju na neki autoritet i da svoju mrtvu, šablonsku misao potkrepljuju jačom, kanoniziranom, sterilizirajući svoj i tuđi duh...
... Nisam posebno izučavao islamsku filozofiju, osim koliko je potrebno da se čovjek informiše. Ali ako u mom djelu ima filozofije, ona je sva iz ovog tla, iz mog muslimanskog korijena, iz naše tradicije, iz našeg duha...
Koliko ja znam, u mome romanu, prvi put je u evropskoj literaturi široko citiran Kuran, dok je to sa Biblijom učinjeno bezbroj puta...
Meša SELIMOVIĆ, Pisci, mišljenja i razgovori, BIGZ, Beograd, 1983. |
|
|
|
|
Život kao strah i krivica
Svet je ovaj prokleta avlija, tamnica, rekli bi Ivo Andrić i Meša Selimović, i mnogi drugi, manje učeni i slavni, ali mudri pripovedači stare, i nove Bosne, zemlje lepe i tragične, pesmovite i uklete. Nisu to, kako vidimo i u "Dervišu i smrti”, jednom od najboljih romana u srpskoj književnosti, "laki” ljudi, niti prozirne duše, niti im je istorija, ona starija i novija išla naruku! Naprotiv, o glavi im je radila!
Otuda ta večna neizvesnost i nesigurnost, strah, zebnja, sumnja, podozrenja, potkazivanja, izdaje, podeljenosti između Božijeg i ljudskog, našeg i tuđeg, istorijskog i ličnog života, ljudskog i političkog bića i jezika, sile i dobrote. Tamni, nečitljivi vilajet pun zloćudnog šaputanja. I iščekivanja, pokazivanja i prokazivanja. Mnogo vera, i još znatnijih neverovanja u čoveka. Sila boga ne moli, pa ni oni od kojih se to ne bi očekivalo. Ljudi valjani, duševni, bogu i veri, pravdi, predani, poput derviša Ahmeta Nurudina, bivaju političkim igrama i spletkama saterani u mišju rupu, primorani da izdaju sebe, svoje bližnje, život i ljudskost, sve u šta bi da veruju.
"Derviš i smrt”, u režiji i adaptaciji Egona Savina, uverljiva je i snažna, ali ne i razmetljiva i brbljiva pozorišna slika politike kao negativne moći krivotvorenja svega ljudskog. Tamo gde nema vere u čoveka, nema nikakve vere. Tamo gde mržnja, podozrenje i strah stoluju, život je svakog časa na kocki, na ivici noža, i retki su srećnici koji u klimi života kao greha, krivice, prestupa, izdaje, srećno privedu kraju svoj ljudski vek.
Egon Savin i njegovi saradnici, dramaturg Branislava Ilić, kostimograf Jelena Stokuća, kompozitor Zoran Hristić, prepoznaju i vide Selimovićevu, Andrićevu i našu Bosnu, kao veliku metaforu sveta bez ljubavi i poverenja, kao mesto stalnih sukoba, predeo oivičen tamničkim zidovima u koje se, kroz uske prolaze, ponekad, i povremeno, ukazuje druga, sunčana strana života.
Nad svakim životom i sudbinom, bahata sila i moć, zloslutnost; čovek koji beži, koga gone, koji bi negde da se skloni, živu glavu da sačuva! Insan, čeljade kome zemlja nije srećno stanište! Hasan je ta druga, otvorena strana života, ali i u njemu će saseći slobodnu volju za životom izvan tamničkih zidina. U Mešinom romanu, u predstavi Narodnog pozorišta, i Egona Savina, sa lakoćom se postavljaju krupna pitanja: Šta je pravda, vera, istina, uverenje, sloboda, izbor; ko kome i za šta sudi; kako živeti tu gde je svaki čovek koji se nije lukavo prikrio, sumnjiv i kriv? Kao spasti čoveka, iza kog je zida, ili tvrđave, siguran? Bez krivice krivi, rekli bismo! Hoće li, može li čovek pomoći čoveku, i kakav je to život, i kakva je to vlast koja se dokazuje brojem osumnjičenih i pogubljenih?!
Savin predstavu komponuje bez folklornih i istorijskih ograničenja, sa prepoznatljivim lokalitetima, ali i kao opštu sliku života u strahu, u znaku krivice i greha, života gde ničeg nema, i ničeg nije, osim mržnje, borbe za vlast i goli opstanak! Sve je ispod žita, zavere, ugovor, ja tebi, ti meni, tema u kojoj se ljudi u sablasnoj nerazgovetnosti gube i nestaju. Razornost političkog ujdurmaštva u zemlji koja nikako da dođe do sebe, i svoga, kao kuća nasred druma, i bez "istorijske sreće”, kako veli umni Selimović. Predstava puna velikih i lukavih, pronicljivo prokazanih reči, manipulacija. Svet uske političke filozofije, težak i tesan svakome i svugde! Neizvesnost: ne zna se šta nosi noć, šta donosi dan. Sve je u ovom bosanskom vilajetu, u kome je svako potencijalni krivac i grešnik, pomalo neizvesno, nesigurno. Izdaja prijatelja, izdaja Drugoga, izdaja je sebe i života, koji u predstavi visprenog Egona Savina sažima mrak i negativno ljudsko i istorijsko iskustvo koje ovu namučenu zemlju vekovima, pa i danas, tereti, a postojanje u njoj čini teškim, uskim, rizičnim.
Ahmet Nurudin Nikole Ristanovskog misli i oseća bez mudrijaške, intelektualističke poze; ljudski i ubedljivo nosi svoju dilemu, patnju, nedoumice, pitanja, bol, nesreću i brigu što je u ovom svetu sve tako mučno, mukotrpno, teretno, neobjašnjivo, i što u takvom svetu, ni valjan čovek ne uspeva da takav i ostane. Nesreću i muku sitnih potkazivača svedoči Nenad Stojmenović kao Mula Jusuf. Hasan Dželebdžija Ljubomira Bandovića, čovek stranke života, avanture, duše i lepote, zelene grane življenja, otpadnik begunac iz sveta kao tamnice, ali koga nemilosrdna, svemoćna politikantska mašinerija, ipak, sustiže, dohvata, melje. Duševan, pun zaboravljene bosanske dobrote, Sinudin Marka Nikolića. Opakost izvođača prljavih politikantskih radova, bez šablona i rutine, svedoče Nebojša Kundačina, Miodrag Krivokapić, Boris Pingović, Darko Tomović. Kara Zaima koga je život u carstvu straha već razjeo, sa puno kasne skrušenosti i slomljenosti, tumači Tanasije Uzunović. U ostalim ulogama: Nataša Ninković, Aleksandar Đurica, Zoran Ćosić, Slobodan Beštić, Marko Janketić, Igor Ilić, Željko Grozdanović i drugi.
Predstava koja ne zanemaruje istoriju, ali ni život svakog pojedinca danas.
Muharem PERVIĆ, Politika, 29. decembar 2008.
Pod Titovom bistom
Čak i da nije u pitanju jedno od najvećih dela jugoslovenske književnosti napisanih na srpskohrvatskom, pa zbog toga i opštepoznato, već bi i sam njegov naziv bio dovoljno sugestivan, u velikoj bi meri naslućivao njegovu problematiku, ambijent i opšti ton. Naziv romana Meše Selimovića – Derviš i smrt – sugeriše, dakle, konkretan islamski ambijent, s jedne strane, i u svevremena filozofska pitanja odnosa života(smrti) i vere, zemaljskih stradanja i nebeskih uverenja, s druge strane. U središtu vrlo razuđene priče nalazi se, da podsetimo loše đake, lik uglednog bosanskog derviša Ahmeda Nurudina koga je nepravda naneta njegovom bratu (hapšenje, a zatim i ubistvo), pokolebala u miru i sigurnosti uzvišenih uverenja, suočila sa životom i njegovim surovim, koristoljubivim i lukavim protagonistima, nosiocima otomanske despotske vlasti, skrenula s pravog puta i gurnula u isti onaj režim protiv koga se, i pored teških duhovnih borbi, konačno pobunio.
Iako roman sadrži i razgranat zaplet na granici špijunskog trilera, s brojnim i sjajno izvajanim pojedinačnim likovima i sudbinama, kao njegova najveća književna vrednost nesumnjivo se izdvaja tok svesti glavnog junaka, a koji nalazi odraz i u bujnim opisima pojava i procesa u prirodi (i pored sve svoje duhovne i moralne rafiniranosti, Nurudin je, ipak, seosko dete). Taj tok svesti sačinjen je od neprestanih i mučnih preispitivanja intelektualca u totalitarnom poretku, etičkih dilema, verskih sumnji, duševnih lomova, pa i potpune razgradnje ličnosti, a sve to, pre svega, zbog junakove nemoći da se odluči da li se i kako boriti za spas brata. "Šta sam ja sad? Zakržljali brat ili nesigurni derviš? Jesam li izgubio ljudsku ljubav ili sam oštetio čvrstinu vjere, izgubivši tako sve?".
Upravo se ta složenost unutrašnjeg života najteže pretače u klasičnu dramsku strukturu, a kojoj pripada i dramatizacija Borislava Mihajlovića Mihiza od pre nekoliko decenija; moderna dramaturgija, s razgrađenim konceptom lika i dominacijom monologa, imala bi, sigurno, manje problema. To što je Mihiz bio svestan ovog problema služi mu na čast – "jasnoći priče žrtvovana je ponegde mnogostruka motivacija ličnosti i ponekad tok misli glavnog junaka" – ali ne potire činjenicu da je, zarad dramskog zgušnjavanja, osiromašen intropsektivni tok dela. Predstava koja se gradi na takvoj dramatizaciji nužno ima slične probleme, sve ako se i reditelj, kao u slučaju predstave Narodnog pozorišta, na trenutke vraća izvornoj građi (povratak, recimo, živopisne i dirljive epizode Kara Zaima, nekada hrabrog ratnika a sada svoje vlastite senke, koga igra Tanasije Uzunović).
Od ove kratke epizode mnogo je važnija jedna druga, na opštem planu sprovedena adaptacija dramatizacije; u predstavi Egona Savina, izvedenoj na Velikoj sceni Narodnog pozorišta, radnja je pomerena iz otomanske Bosne, u Bosnu s početka druge polovine 20. veka. Ovo je, sa stanovišta teorije, vrlo zanimljiv rediteljski pristup klasici: istovremeno i aktuelizacija (konteksta u kome se radnja odvija) i rekonstrukcija (konteksta u kome je delo napisano). Vremensko izmeštanje sprovedeno je putem nužnih tekstualnih promena (u nazivima političkih funkcija, recimo) i vrlo tačnim kostimima iz dotičnog istorijskog perioda, sa obiljem znakovitih detalja (odličan rad Jelene Stokuće).
Ipak, glavno pitanje koje se ovde postavlja nije kako nego zašto. Od nekih veoma mladih gledalaca mogla se čuti brzopleta, mada s njihovog gledišta i opravdana reakcija, da je u pitanju nedostatak hrabrosti, jer se ne uspostavlja kritički odnos prema našoj, već prema titoističkoj politici. Uzgred, Titova bista se javlja i kao deo inače odlične, minimalističke i metaforične scenografije s fizičkim (i duhovnim) prostorom skučenim visokim zidovima tekije i/ili totalitarnog režima, a koju potpisuje sam reditelj. Savin je, naime, svesno postavio sasvim drugačiji koncept: smeštanjem radnje u vreme nastanka dela, on je odao poštu etičkim i duševnim mukama samog pisca, kome je, kao što je poznato, komunisitički režim ubio nedužnog brata. Pored toga, ovakvim pristupom reditelj je razgolitio Selimovićevu aluzivnost i jasno ukazao na ono što se oduvek znalo: da je Nerudinova sudbina, zapravo, drama intelektualca u svakom totalitarnom režimu, otomanskom, titoističkom ili nekom trećem. Takav izbor pronalazi potporu i u činjenici da su problemi savremene politike drugačiji: ne živimo u doba kada nas može, bez i jedne reči, progutati mrak tvrđave u bosanskim gudurama ili kamenoloma na jadranskom otoku. To ne znači da je ono bolje – ne muče se više tela, već kupuju duše – ali je, sasvim sigurno, drugačije.
Rediteljevo veliko poštovanje prema piscu ogleda se i u tome što je svoju najveću stvaralačku energiju usmerio na rad s glumcima, na to da oni s punim emocionalnim i misaonim pokrićem artikulišu ovaj značajan tekst. Tu je ostvario zapažen rezultat, što je posebno bitno kada je "javna tajna" da Narodno pozorište nema vodeći glumački ansambl u zemlji, da se krajnje eufemistički izrazim. Iz galerije veoma dobrih uloga, urađenih sa za nas retkim osećajem za meru, izdvajaju se zdrav, otvoren, širok, sasosećajan i iskusan Hasan Ljubomira Bandovića, sigurna, beskrupulozna i sekusalno manipulativna Kadinica Nataše Ninković, snažan, surov i nepokolebljiv Kadija Slobodana Beštića (zanimljiva rediteljska postavka, drugačija od one koju nude roman i dramatizacija), umoran, bahat i tvrd Pukovnik Osman Darka Tomovića, itd. Međutim, to ne znači da reditelj sebi nije ostavio prostor i za neka metaforična scenska razigravanja, za diskretnu simbolizaciju u glumačkoj radnji. Iz pregršta tih detalja, može se izdvojiti sjajna metafora ćilima: dok je veran sebi, svojoj veri i principima, Nerudin nosi ćilim za molitvu svugde sa sobom jer ga on sudbinski određuje, a kada izda sebe i postane političar, onakav protiv kakvih se borio, onda ima crveni kabinetski tepih koji se stalno zarozava, nagoveštavajući tako i njegovo finalno životno spoplitanje.
Nesumnjivo najteži i najveći glumački zadatak imao je Nikola Ristanovski, gost iz Makedonije, u ulozi Nurudina. Osim toga što je morao da savlada veliku količinu teksta, i to veoma istanačnog i složenog, na jeziku koji nije njegov, te se bori sa svim tehničkim problemima govora, Ristanovski je imao i dodatni, već analizirani izazov proistekao iz same dramatizacije: da izrazi taj složeni unutrašnji život koji ne nalazi toliko odjeka u Nurudinovoj komunikaciji s drugima. Ristanovski se vrlo uspešno nosio s izazovima, a njihovoj teškoći treba pripisati i sporadične padove, utisak nesigurnosti, pripovedačkog i ravnog tona. Taj utisak ravnog tona je samo naličje onoga što je, a u skladu sa svojim modernim glumačkim izrazom, Ristanovski gradio: izbegavanje prenaglašenosti zarad dubinske introspekcije, mira, zagledanosti ka unutra, (derviške) posvećenosti. Tako se dobilo dubinsko prožimanje glumčeve umetničke osećajnosti s adekvatnom osećajanošću lika, a to je, ujedno, i jedna od glavnih vrednosti ove ozbiljne predstave.
Ivan MEDENICA, Vreme, 29. januar 2009. |
|
|
|
|
