MEŠA (MEHMED) SELIMOVIĆ, književnik
Rođen je 26. aprila 1910. godine u Tuzli. U rodnom gradu je završio osnovnu školu i gimnaziju. Upisao je srpskohrvatski jezik i jugoslovensku književnost na Filozofskom fakultetu u Beogradu 1930, diplomirao 1934. Od 1935. do 1941. godine radi kao profesor Građanske škole, a potom je, 1936, postavljen za suplenta u Realnoj gimnaziji u Tuzli. Prve dve godine rata provodi u Tuzli, gde ga hapse zbog saradnje sa NOP-om, u maju 1943. prelazi na oslobođenu teritoriju, postaje član KPJ i član Agitprop-a za istočnu Bosnu, a potom politički komesar Tuzlanskog odreda. U partizanima se oženio Desom Đorđić. Brat Šefkija mu je streljan 1944, posle čega je Meša premešten u Beograd, kao načelnik Odeljenja za publikacije komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača. Juna 1945. rodila mu se ćerka Slobodanka. Leta te godine upoznaje Dragoslavu Darku Božić, kćerku Živorada Božića, divizijskog generala bivše jugoslovenske vojske, zbog koje napušta ženu.
"Kažnjen sam isključenjem iz Partije 16. avgusta 1947, radi toga što sam, iako oženjen, održavao vezu sa svojom sadašnjom drugaricom, a krio sam to od Partije. Sa svojom prvom ženom nisam živio dobro, nismo se uopšte slagali, a svoju sadašnju drugaricu sam zavolio tako, da je bilo potpuno normalno da priznam tu vezu i da tražim razvod. Ali plašeći se naglosti i neumjerenosti svoje prve žene, plašeći se scena, puštao sam da se stvar razvija, nadajući se da će se nekako naći rešenje. Time sam, naravno, sve komplikovalo, a prema Partiji sam se ponio nepošteno, nanoseći joj štetu tim nedostojnim držanjem. Partijska jedinica Komiteta za kulturu, nakon ispitivanja cijelog slučaja predložila je da budem kažnjen strogim ukorom. Međutim, Komitet saveznih ministarstava kaznio me isključenjem – ’zbog neiskrenosti prema Partiji i zbog povrede proleterskog morala’, kako mi je saopštio sekretar moje jedinice Boro Perković. Ta pravedna ali teška kazna mnogo me je pogodila ali mi je i pomogla da se rešim mnogih nedostataka koje sam imao... "
Po rešenju vlade Federativne narodne republike Jugoslavije, 1947. je premešten iz Beograda u Sarajevo (potpisao potpredsednik E. Kardelj) i radi kao profesor Više pedagoške škole po rešenju ministra u vladi BiH, Cvijetina Mijatovića. Izdavačka kuća "Svjetlost" mu izdaje prvu knjigu, Uvrijeđeni čovjek. Darkom se ženi 1948. i dobijaju kćerku Mašu. U udruženje književnika BiH je primljen 1949. Iste godine dobija treću kćerku, Jesenku, i ponovo je primljen u Partiju.
"Smatram da sam za nepune dvije godine koliko je prošlo od mog isključenja do ponovnog primanja u Partiju imao stav i držanje komuniste, iako mi je ponekad bilo vrlo teško, jer mi se činilo da sam zaboravljen i odbačen. Ponovo sam primljen u Partiju 16. juna 1949. u osnovnoj partijskoj jedinici Državnog izdavačkog preduzeća ’Svijetlost’ u Sarajevu. Sa svojom drugaricom (sa kojom imam dvoje djece) živim vrlo dobro, slažemo se i volimo. Ona je vrlo dobra po duši i djetinjski naivna. Kći je generala b. jugoslovenske vojske; on ju je, dok je bila sasvim mlada, udao za b. jugoslovenskog kapetana, koji je kao ratni zarobljenik ostao u Njemačkoj, ali od tog buržujskog porijekla i života danas u njoj nema mnogo tragova. Član je N.F.
Od moje porodice članovi partije su braća Muhamed, šef željezničke stanice u Tuzli i Teufik, pomoćnik ministra unutrašnjih poslova u Sarajevu, te sestra Safija Ramadanović, službenik u Tuzli..."
Postavljen je za docenta na tek osnovanom Filozofskom fakultetu u Sarajevu, međutim u reizboru 1953. nije prošao.
"Bosna-film" snima filmove po njegovim scenarijima: Kuća na obali (režiser B. Kosanović), Palma u snijegu (režiser R. Novaković). Na scenariju Palma u snijegu piše:
"Ovaj film je posvećen bosanskim pjesnicima prošlih vijekova koji su ubijani, u tvrđave zatvarani, odvođeni na daleka bojišta da ginu, kao Hasan Kaimija, Ilhamija Žepča, Muhamed Nerkezi i drugi o kojima malo znamo. Ako u tami svoga vremena nisu mogli da naslute svijetlo naših dana, oni su bili iznad svojih savremenika po tome što su vjerovali u čovjeka i u pobjedu pravde."
Na festivalu u Puli dobija specijalnu diplomu za humanističku sadržinu scenarija za film Tuđa zemlja, koji je po njegovoj pripoveci režirao slovenački režiser Jože Gale.
Bio je umetnički direktor "Bosna-filma" i direktor Drame sarajevskog Narodnog pozorišta. Početkom 1959, zajedno sa Vladom Jablanom režira Tolstojev Rat i mir (dramatizacija Piskatora, Nojmana i Prifera). Predstava je pobudila veliko interesovanje, a igrali su najistaknutiji glumci: Boris Smoje, Milorad Margetić, Vladimir Jokanović, Safet Pašalić, Ljiljana Šljapić, Olga Babić, Esad Kazazović, Reihan Demirđić. Iste godine dobija Orden rada II reda.
Svoj prvi roman, Tišine, objavljuje 1961. Ovom knjigom konačno skreće pažnju jugoslovenske književne javnosti. U jesen iste godine je postavljen za glavnog urednika IP "Svjetlost", vodeće izdavačke kuće u BiH. Početkom sledeće godine, izabran je za predsednika Udruženja književnika BiH.
Već dve decenije okupiran temom izgubljenog i streljanog brata Šefkije, započinje pisanje romana Derviš i smrt.
"Šta sam ja sad? Zakržljali brat ili nesigurni derviš? Jesam li izgubio ljudsku ljubav ili sam oštetio čvrstinu vjere, izgubivši tako sve?... Jesam li izgubio ljudski lik ili vjeru? Ili oboje?"
U prvomajskom broju sarajevskog "Oslobođenja", objavljuje prvi put odlomak iz budućeg romana Derviš i smrt.
Ima intenzivnu prepisku sa Andrićem. To je vreme žučnih rasprava o nacionalnom pitanju kao i o formiranju muslimanske nacije u BiH. Na Sedmom kongresu Saveza književnika Jugoslavije, 1964. u Titogradu, izabran je za predsednika. Zbližava se sa Dobricom Ćosićem. "Prosveta" 1965. objavljuje prvu knjigu Meše Selimovića u Beogradu: drugo izdanje romana Tišine. U "Odjeku" najavljuje da će uskoro predati izdavaču novi roman – Četiri zlatne ptice (prvobitni naslov romana, koji je po nagovoru Riste Trifkovića promenio u Derviš i smrt). U septembru 1966, u izdanju "Svjetlosti", u biblioteci "Savremenici", Derviš i smrt izlazi iz štampe.
"Dugo vodim neprirodan život književnog derviša-lutalice, nikome na korist a sebi na štetu..."
Matici srpskoj 1967. predaje Za i protiv Vuka i započinje rad na Tvrđavi. Uspeh romana Derviš i smrt ne jenjava. Dobija više nagrada. Skupština opštine Novi Sad imenuje ga za člana Glavnog odbora Sterijinog pozorja (na ovom mestu ostaće do 1981). Sledeće godine, u Narodnom pozorištu u Zenici, postavljena je predstava Derviš i smrt u dramatizaciji i režiji Jovana Putnika. Ovaj događaj je izazvao veliku pažnju jugoslovenske javnosti.
Počinju prigušeni sukobi s tadašnjim političkim rukovodstvom u BiH, pogotovo posle boravka Dobrice Ćosića u Sarajevu. Cvijetin Mijatović 1968. ubeđuje pisca da ne ode iz Sarajeva. Sabrana dela o Jovanu Dučiću koja je zajedno sa Žikom Stojkovićem uredio i redigovao, žestoko su napadnuta u "Politici". Najoštriji kritičar je bio Eli Finci. Priprema svoja Sabrana dela, koja će zajedno štampati "Prosveta" i "Svjetlost". Derviš i smrt se prevodi na petnaest jezika. Sabrana dela su mu objavljena 1970. u Sarajevu. Posle više izjava, natpisa, pritisaka (polemika sa Mladenom Oljačom), opet razmišlja da napusti Sarajevo. Ovo je period njegove velike popularnosti.
U junu 1971. doživljava prvi moždani udar. Objavljeno je drugo izdanje Sabranih dela. Juna 1972. godine je penzionisan i započinje novi sukob sa sredinom. U Centralnom komitetu SK BiH održan je 1. 12. 1972. sastanak radne grupe CK sa Mešom Selimovićem, da bi se "razjasnili neki stavovi" u vezi sa njegovim "odbijanjem da prima materijale CK SK BiH" i Mešino "izlaganje na sastanku Aktiva SK Srpske književne zadruge 9. oktobra".
"Braneći sebe od ružne etikete nacionalizma, branio sam i rad Srpske književne zadruge, uvjeren da radim častan posao. Rekao sam da je cjelokupno raspoloženje prema SKZ proisteklo iz negativnog stava prema jednoj ličnosti, prema D. Ćosiću, i da je šteta što se radi toga minira jedna stara kulturna institucija..."
Napisao je i opširno pismo sekretarijatu CK SK BiH, koje je završio rečima:
"Žao mi je što iz Bosne odlazim s ovako teškim i mračnim utiskom, jer sam vjerovao da će mi makar na kraju biti stvorena mogućnost da o svome zavičaju ponesem vedriju uspomenu. Pišući o ovom svome dubokom zaprepašćenju, ja ne tražim ništa, ni nečiju odgovornost ni nečije izvinjenje, i želim samo da sve što prije zaboravim kako bih se oslobodio osjećaja more koja me neodoljivo pritisnula. Drugarski pozdrav..."
U martu 1973. u "Brusa-bezistanu", na Baščaršiji, oprašta se sa prijateljima piscima: "Ja večeras putujem i nikada se više neću vratiti..."
Seli se u Beograd, gde je zadovoljan. Pati jedino zbog nevolja u koje je njegov brat Teufik zapao. Najbližim prijateljima poručuje: "Pročitajte Kuran, sve ćete životne mudrosti naći u toj knjizi..."
Derviš i smrt je ekranizovan 1974, u produkciji "Avala filma", "Bosna filma", "Kosovo filma", Filmskog studija iz Titograda, Centra filmskih radnih zajednica Beograd i "Zeta filma", a u režiji Zdravka Velimirovića.
Ulazi u sukob sa redakcijom "Svjetlosti" oko štampanja njegovih dela.
U Narodnom pozorištu u Beogradu je 13. X 1974. održan književni matine kakav prestonica nije upamtila, na kojem su svoje radove čitali: I. Andrić, M. Crnjanski, D. Matić, A. Vučo, M. Selimović, B. Ćopić, V. Popa i S. Raičković, a uvodnu reč dao je Petar Džadžić.
TV Zagreb je 1975. skinula sa programa emisiju u kojoj je učestvovao Meša Selimović.
"Poslije izvesnog vremena telefonom mi se javio direktor TV Zagreb da su moju emisiju morali skinuti jer je TV Sarajevo zaprijetila da će se u to vrijeme isključiti iz programa, i to ne zbog sadržaja emisije već zbog mog imena (...)
Pretpostavljam da se sve to desilo radi toga što se u Tuzli sudi mom mlađem bratu, zbog krivice koja mi je nepoznata. Ali kod nas ne postoji kolektivna krivica, i nonsens je da se sudi i meni nevinom..."
Meša je 1975. operisan na hirurškoj klinici VMA, zbog krvarenja iz crevnog trakta.
U decembru 1976, povodom štampanja delova Sjećanja, Fuad Muhić, profesor Sarajevskog univerziteta i član CK SK BiH, u "Borbi" i "Oslobođenju" objavljuje seriju tekstova pod naslovom O jednoj lamentaciji nad revolucijom o, po njemu, težnji da se lična tragika predstavi kao tragika revolucije:
"Selimović najpre lamentira nad svojim vlastitim udesom. U povjesnom prostoru u kome je rođen sve su se okolnosti zavjerile protiv njega: od tragedije njegovog brata do svjesnih onemogućavanja na univerzitetu, u pozorištu, u kulturnom životu, u duhovnom stvaralaštvu uopšte, do elementarnog ugrožavanja egzistencije..."
A u Tuzli, njegovi dobri poznanici i poštovaoci, dobronamerno su komentarisali: "Meša pretjeruje... Mnogo dodaje, i što jeste i što nije..."
Meša sve to jednostavno komentariše:
Politika je kao molitva... Politika je molitva... važi za svaku priliku... A molitve vrede toliko koliko vrede..."
U Beogradu, 11. jula 1982, nešto posle 22 časa, na osmom spratu u Jovanovoj 39, umro je Meša Selimović.
Bio je počasni doktor Sarajevskog univerziteta (1971), redovni član ANUBiH i SANU. Dobitnik je brojnih nagrada, od kojih su najznačajnije: NIN-ova nagrada (1967), Goranova nagrada (1967), Njegoševa nagrada (1967), potom Dvadesetsedmojulska SRBiH, Nagrada AVNOJ-a i druge.
Njegov književni opus obuhvata pripovetke Prva četa (1950), Tuđa zemlja (1957); romane: Tišine (1961), Magla i mjesečina (1965), Derviš i smrt (1966), Tvrđava (1970), Ostrvo (1974); studije i eseje Za i protiv Vuka (1967), Eseji i ogledi (1966), kao i autobiografski spis Sjećanja (1957).
 B. ILIĆ prema: Radovan Popović Život Meše Selimovića ( www.znanje.org ) |
