NAZAD NA SADRZAJ  > > >
S C E N A : časopis za pozorišnu umetnost
Novi Sad, 2005. broj 1 godina XLI YU ISSN 0036-5734
T E A T R O N : časopis za pozorišnu umetnost
Beograd, 2005. broj 130/131 godina XXX YU ISSN 0351-7500

Blaž LUKAN
SLOVENAČKA DRAMSKA DELA NAGRAĐENA NA STERIJINOM POZORJU
KOMPLEMENTARNOST U RAZLIKAMA

 

Nepotpun je ovaj pregled savremenih slovenačkih dramskih tekstova koji su bili nagrađeni na Sterijinom pozorju, i to u svim "kategorijama" koje pominje objavljeni spisak. Nedostaje mu bar jedan broj izvođenja na sceni nagrađenih slovenačkih tekstova u drugim jugoslovenskim pozorištima, a za šta nam u ovom trenutku nedostaju potrebni podaci. U uvodu ovog kratkog pregleda preletećemo preko svih tekstova nagrađenih na Sterijinom pozorju, a potom ćemo pregledati izvođenja na sceni svih nagrađenih tekstova u slovenačkom pozorištu i na kraju ćemo se zaustaviti kod izvođenja na sceni slovenačkih tekstova nagrađenih u slovenačkim pozorištima.
Konstatujemo da je od 1957. pa do 2001, dakle tokom 45 godina Sterijinog pozorja, na ovom festivalu bilo nagrađeno 59 dramskih autora odnosno 90 dramskih tekstova ili adaptacija i dramatizacija. Od toga bilo je nagrađeno 9 slovenačkih autora i 11 slovenačkih dramskih tekstova; prvi slovenački tekst bio je nagrađen 1958. godine, a poslednji 1990. Nagrade su podeljene srazmerno, tokom svake decenije bio je nagrađen neki slovenački tekst (ili više njih), najuspešnije su sigurno šezdesete godine sa tri i osamdesete godine sa čak četiri nagrade. Naravno, treba znati da je period u kojem su za nagradu konkurisali slovenački dramski tekstovi kraći od celokupne istorije Pozorja, samo nešto više od 30 godina; 1990. je, kao što je poznato, politički i kulturni graničnik o kome treba pri tom voditi računa, i pregled koji ne bi hteo da bude isključivo suvoparno statistički, morao bi pored pozorišne, zapravo, da vodi računa i o političkoj istoriji nekadašnje zajedničke države.
Na prvi pogled, spisak nagrađenih slovenačkih dramskih tekstova, koji odgovara istovremenom (savremenom) stanju stvari u slovenačkom pozorištu, sam po sebi još ne svedoči ni o čemu stvarno relevantnom. Ako pogledamo šire, i nagrada za tekst na novosadskom festivalu nikada nije značila automatsku distribuciju nagrađenog teksta po jugoslovenskim pozorištima. Nagrada je (bila) pre ili kasnije čin koji je označavao deo festivalskih dešavanja i njegovog specifičnog konteksta, a ne rezultat nekakvog objektivnog pregleda ili detekcije stanja dramskog pisanja na tlu nekadašnje zajedničke države. Ovo, naime, moramo znati kada konstatujemo da je u slovenačkom pozorištu tokom ovih pregledanih 45 godina bilo igrano, pored 9 slovenačkih, samo još 7 nagrađenih autora iz drugih delova Jugoslavije, odnosno još 10 njihovih tekstova. Jednom bi trebalo pogledati da li je na uvrštavanje u programe nekog od nagrađenih tekstova uticala upravo Sterijina nagrada, ili je drama došla na repertoar nekim drugim putem - zato zasad samo opisujemo ovo stanje.
Nekoliko autora izvođenih na sceni sigurno su od onih koje bi slovenačko pozorište izvodilo i bez Sterijine nagrade, kao što je recimo Ivo Brešan, od koga su pored nagrađenih tekstova (Predstava Hamleta u selu Mrduša Donja bila je, recimo, izvedena na sceni tek deset
godina posle nagrađivanja, a Svečana večera u pogrebnom poduzeću iste godine) na sceni izvođene još tri njegove groteskne komedije. Na izvođenje drugih sigurno je uticala i Sterijina nagrada, odnosno, što je najvažnije, originalno izvođenje koje su slovenački režiseri, umetnički rukovodioci i upravnici pozorišta videli na Sterijinom pozorju; to se odnosi npr. na scensko izvođenje Dušana Kovačevića (Balkanski špijun je bio izveden na sceni iste godine kad je i nagrađen, Maratonci trče počasni krug tri godine kasnije), Borislava Mihajlovića Mihiza (Nušićeva Autobiografija bila je scenski predstavljena iste godine), Milice Novković (scensko izvođenje Kamena za pod glavu jednu godinu posle nagrade) ili Ljubomira Simovića (Putujuće pozorište Šopalović bilo je izvedeno na sceni iste godine kad je dobilo nagradu). Donekle je drukčije sa drugim nagrađenim Simovićevim tekstom, Čudom u Šarganu, koji je izveden na sceni 1976, a nagradu je na Pozorju dobio tek 1993; slično je i sa izvođenjem Porodičnih priča Biljane Srbljanović koje su u ljubljansku Dramu došle 2001. drugim putevima, isto tako je i sa Hristićevom dramom Savonarola i njegovi prijatelji koju su scenski predstavili u Celju dvadeset godina posle primanja nagrade i sasvim sigurno iz sasvim drugih razloga. Ovi "drugi razlozi" su različiti: na prvom mestu je možda ipak kvalitet teksta kao takav, a onda je tu i društvena ili politička konstelacija koja diktira određenu programsku odluku odnosno izvođenje na sceni, a ponekad su razlozi i sasvim lični, "personalni", što u pozorištu, kao što znamo, nije ništa naopako. Interesantno je možda i to da većina na sceni slovenačkih pozorišta izvedenih nagrađenih tekstova dolazi iz srpskog književnog prostora, a da samo dva autora pripadaju hrvatskom pozorištu (pored Brešana još i Krleža), iz drugih delova Jugoslavije nema nijednog izvođenja na sceni - naravno, nagrađenih dela, ali i da nije tako, celovita slika repertoara bila bi donekle, ali ne mnogo drugačija.
Koliko možemo - bez prevelikog studiranja - da ocenimo, nijedno od pomenutih izvođenja na sceni u slovenačkom pozorištu nije se u vreme izvođenja na ovaj ili onaj način izdvajalo, nekoliko njih bile su sasvim uspešne predstave (Brešan, Kovačević, Srbljanović i dr), a u nekoliko slučajeva bile su isključivo obligatne repertoarske postavke. Najviše nagrađivanih jugoslovenskih tekstova bilo je izvođeno u centralnom slovenačkom pozorištu, SNG Drami Ljubljana (čak 8), a odmah potom i u SLG Celje, SNG Maribor i u ljubljanskom pozorištu Mestno gledališče. Ovaj redosled na izvestan način prikladno odslikava odnos moći u slovenačkom pozorištu u određenom periodu; recimo, ne nalazimo niti jedan tekst koji je izveden na sceni SSG Trst i nalazimo samo jedan koji je izveden na nekoj od neinstitucionalizovanih scena. I to su činjenice koje bi bilo moguće komentarisati, ali neki drugi put.
Pređimo na slovenačke autore, odnosno, na njihove tekstove. Možemo reći da se među ovim piscima nalaze sve relevantna imena koja su se cenila tek u određenom periodu ili se cene i danas, uz sitne korekture. Prvi nagrađeni autor, Mirko Mahnič, sa 1958. uspešnim komadom Veče u čitaonici nije važan slovenački dramski pisac, važniji je kao dugogodišnji lektor, delimično i kao režiser, a pre svega u našoj svesti ostao je kao - još uvek aktivni - pozorišni istoričar; pozorišnoistorijska je i pozadina njegovog nagrađenog komada. Njegov opus je inače prilično obiman, ali uglavnom ga čine originalne adaptacije i priredbe. Suprotno od njega je drugi nagrađeni autor, Dominik Smole, sa Antigonom iz 1961: jedno je od vodećih slovenačkih dramskih imena, a bio je aktivan pre Antigone (koja se, uzgred, pojavljuje i u poznatoj knjizi o Antigonama Džordža Stejnera) i posle nje, a Antigona je jedan od retkih savremenih slovenačkih dramskih tekstova koji prilično redovno, ponovo i ponovo dolazi na scenu (o tome više u nastavku). Isto tako su važna dva dramska pisca nagrađena 1986, Primož Kozak sa Kongresom i Gregor Strniša sa Jednorogom. Obojica su (zajedno sa Smoleom) predstavnici tzv. egzistencijalističke drame koja se scenski afirmisala u poznatom pozorištu Oder 57, oba spadaju u grupu onih slovenačkih dramskih pisaca koje je danas još uvek moguće (i vredno) izvoditi na sceni. Doduše, pri tom više sreće ima Gregor Strniša, više od Jednoroga sa svojim drugim komadima, Ljudožderima i Žabama; Kozak - možda i zbog prerano dovršenog opusa, odnosno, zbog prerane smrti - tek retko zaluta na scene. Dramski pisac (i prozni autor i režiser) sa značajnim opusom je Andrej Hing, nagrađen 1971. za Osvajače, ali najvažniji živi (i jako aktivni) slovenački dramski pisac (i režiser) je zasigurno Dušan Jovanović, nagrađen 1979. godine za Oslobođenje Skopja a 1990. za Zid, jezero. Pored Jovanovića dramski pisac sa dve nagrađene drame je i Drago Jančar, 1982. sa Disidentom Arnožem i njegovima i 1986. godine sa Velikim briljantnim valcerom. Ali Jančar je tokom poslednje decenije važniji kao prozni pisac, kao jedan od najprevođenijih slovenačkih autora, koji novo dramsko delo praktično nije napisao već više od deset godina. Dramski mnogo plodniji je Tone Partljič, koji je nagrađen 1984. za komediju Moj tata, socijalistički kulak, sa serijom aktuelističkih komedija pre nagrađenog komada i posle njega. Poslednji u ovom nizu je prošle godine preminuli Rudi Šeligo, nagrađen 1985. za Anu koji je isto tako važno slovenačko dramsko (i literarno) odnosno pozorišno ime.
Ako letimično proverimo da li se neko među slovenačkim dramskim autorima, kojima literarna odnosno pozorišna istorija priznaje određeni značaj, neko više ili manje jednako vredan nagrađenima, iz ovih ili onih razloga (prvi među njima je sigurno manje uspešno scensko izvođenje koje predstavu nije dovelo na festival, ali predstavljalo je jaku festivalsku konkurenciju) ne pojavljuje na spisku nagrađenih imena, onda možemo reći da ih nalazimo samo nekoliko: recimo Jožu Javoršeka, Milana Jesiha, Miloša Mikelna, Ivana Mraka, Igora Torkara, Daneta Zajca ili Vitomila Zupana, ali uglavnom se može reći da su pojedini žiriji Sterijinog pozorja hotimično ili nehotice dobro razumeli preovlađujuće stanje - što znači kvalitetan odnos između autora odnosno njihovih dramskih tvorevina - kao važnije pomake u savremenoj slovenačkoj dramskoj književnosti.
Koliko su nagrađeni tekstovi i dan danas pozorišno živi? Ako ih paušalno pogledamo, možemo reći da je većina nagrađenih tekstova bila izvedena na sceni samo jednom (4) ili dva puta (4 teksta), i da prema tome Sterijina nagrada nije pomogla njihovoj promociji u Sloveniji. Pri tom je nekoliko dva puta (ili tri puta) na sceni izvedenih tekstova bilo praktično prvi put izvedeno istovremeno u dva pozorišta (recimo, Jančarov Veliki briljantni valcer, Kozakov Kongres ili Partljičev Moj tata, socijalistički kulak), sa jednom godinom ili sa još manje razlike, pa bismo tako mogli još teže da govorimo o uticaju nagrade. A kod trećeg izvođenja na sceni teksta obično bi se radilo o takvom vremenskom razmaku da bi se opet teško mogao da uzme u obzir bilo kakav "uticaj". Apsolutna "pobednica" među nagrađenim tekstovima je Smoleova Antigona koja je sedam puta bila izvedena na sceni, od toga tri puta u godini nastanka (1960), a onda jednom sedamdesetih godina i tri puta osamdesetih, što je uvrštava izuzetno visoko na lestvici ponovnih izvođenja na sceni kako savremenih tako i starijih slovenačkih tekstova; a na njoj bez konkurenata premoćno vode Cankarove drame.
Pogledajmo još jednu tabelu koja nema isključivo statističku težinu, mada je nećemo preterano precizno analizirati: naime, to gde su nagrađeni tekstovi bili scenski izvođeni. Treba reći da na festival uvršteno scensko izvođenje teksta, koje je potom dobilo nagradu, nije uvek bilo i premijerno; logična razlika je rezultat selekcije u datom momentu koja je sprovedena naročito na osnovu kvaliteta scenskog izvođenja a ne samo kvaliteta tekstova. Tako je recimo premijerno scensko izvođenje Partljičeve komedije Moj tata... bilo u mariborskoj Drami, a na Pozorje se uvrstila predstava koja je nešto manje od pola godine kasnije izvedena na sceni ljubljanske Drame. A inače bilo je najviše nagrađenih tekstova izvedenih na sceni SNG Drame (5), 3 u Mestnom gledališču, a po jedan u Mariborskoj drami, na Odru 57 i u Slovenskom mladinskom gledališču. Zašto je (bilo) tako, opet predstavlja građu za neki drugi zapis, ali može se reći da je centralna slovenačka pozorišna kuća, dakle SNG Drama Ljubljana sa Velikom scenom i Malom dramom, uvek prepoznavala odnosno nalazila kvalitetni dramski predložak i onda ga, što je isto tako važno, i na odgovarajući pozorišni način izvela na sceni; istina je da su i tako ugledni odnosno važni dramski autori, kao što su oni sa spiska dobitnika Sterijine nagrade, uvek snažno nastojali da dođe do (prvog) izvođenja na sceni u ljubljanskoj Drami. Možda je pri tom važna i činjenica da niko od laureata nije bio pisac-početnik u trenutku dobijanja nagrade (odnosno kad su mu - recimo u ljubljanskoj Drami - na sceni prikazali kasnije nagrađenu dramu), što opet ne znači da među nagrađenim dramama nema i prvenaca: Disident Arnož i njegovi je, tako, prva na sceni izvedena drama Draga Jančara, tada već prilično afirmisanog proznog pisca, Jednorog je prvi poetični komad Gregora Strniše, tada već važnog slovenačkog pesnika, a Osvajač prvi pozorišni komad Andreja Hinga, tada još uvek poznatijeg kao pozorišnog (i filmskog) režisera i proznog pisca i autora radio drama.
U zaključku možemo reći da je Sterijina nagrada za tekst savremene drame u vreme kad je na Sterijinom pozorju aktivno učestvovalo i slovenačko pozorište, sigurno bila najveća nagrada za dramskog autora kako u slovenačkom tako i u jugoslovenskom okviru. Mada u izvođačkom smislu nagrada nije donela nekakva pomena vredna izvođenja na sceni u slovenačkoj sredini (istini za volju, njega ne donosi ni najveće slovenačko priznanje za dramski tekst, Grumova nagrada, koju svake godine dodeljuju na Nedelji slovenačke drame u Kranju), ali ona je sigurno - ako govorimo samo na osnovu sećanja, mada bismo podatke mogli i da proverimo - bila (zajedno sa svom medijskom pomoći) dobra poputnina nagrađenom i po pravilu u drugim jugoslovenskim sredinama odnosno pozorištima prevedenom komadu. Nemamo prave podatke o tome da li je nagrada "automatski" donosila i prevod na neki od nejugoslovenskih jezika (pomenutog Grumovog laureata po pravilu prevode na engleski jezik i dramu objavljuju na Internetu) odnosno bilo kakvo izvođenje na sceni van granica Jugoslavije. Može se ponoviti činjenica da spisak laureata odnosno nagrađenih savremenih drama - kako jugoslovenskih tako i slovenačkih - relativno dobro registruje događanja u obe pozorišne sredine, ali sa jednim razlogom za sumnju: naime, koliko se može činjenici "jednostavnog" nagrađivanja pripisati nešto više, odnosno - što je važnije - koliko se o samim nagradama može govoriti izvan konteksta Sterijinog pozorja kao festivala najboljih scenskih izvođenja jugoslovenske pozorišne produkcije što se održava svake godine? Ali, i pored toga, i već na osnovu samog golog statističkog pregledanja imena i naslova dela, možemo primetiti svojevrsnu dinamiku koja je sigurno obeležila ovu važnu manifestaciju pozorišne odnosno estetske diferenciranosti, pa ipak i - bar za ono vreme - nezanemarljivu komplementarnost jugoslovenskog pozorišta.
Sa slovenačkog preveo Milan Đorđević

Copyright: Sterijino pozorje 1998-2005.