NAZAD NA SADRZAJ  > > >
S C E N A : časopis za pozorišnu umetnost
Novi Sad, 2006. broj 1 godina XLII januar-mart YU ISSN 0036-5734

Predrag J. MARKOVIĆ
ISTORIJSKA POZADINA RODOLJUBACA : UTICAJ VELIKE ISTORIJE NA „PRIVATNU POVESNICU”

 

One, 1848. godine, kada u malom banatskom gradu počinje zbitije Rodoljubaca, gori cela Evropa. To je godina „proleća naroda” u kojoj se revolucija širila ritmom najbržih onovremenih skoroteča. U doba kada su Rotšildovi kuriri stizali od Pariza do Beča za pet dana, revolucija je stigla za dve nedelje od Pariza do Berlina, a zatim za nekoliko dana do Beča i Budimpešte. Potres koji je razdrmao Evropu od Baltičkog mora do Palerma, od Pirineja do Transilavije, najviše je ličio na „svetsku revoluciju” o kojoj su odvajkada sanjali revolucionari. Posvuda su se zavijorile razne trobojnice, sve proistekle iz Francuske revolucije. Međutim, te trobojke, iako sve čeda iste revolucije, bile su različitih boja, međusobno suprotstavljene.
Isto tako, sloboda, na svačijim usnama, bila je drugačije shvatana. Sve su revolucije imale ogromni početni uspeh i sve su ubrzo propale. Do zime 1848. godine revolucija je trajala još samo u nekim delovima Italije i u Mađarskoj, a do leta 1849. godine i tamo je poražena. Dok je u svom epicentru, Francuskoj, revolucija imala uglavnom socijalni karakter, u Italiji i Mađarskoj je poprimila karakter rata za nacionalno oslobođenje. U Mađarskoj su stvari komplikovane time što su Mađari činili manje od 40% stanovništva, a njihovo revolucionarno rukovodstvo je odbijalo da omogući bilo kakva nacionalna prava nemađarskim narodima. Tamo se revolucija pretvorila u ogorčeni rat celog mađarskog naroda, ne samo sa bečkim dvorom već i sa najvećim delom nemađarskih naroda Ugarske, a na kraju i sa Rusima, koji su konačno uništili mađarsku revoluciju. Do intervencije ogromne ruske vojske, mađarska revolucionarna vojska je bila najuspešnija revolucionarna vojska tadašnje Evrope, zadavši nekoliko velikih poraza Austrijancima, uključujući i bana Jelačića koji je predvodio hrvatske i srpske trupe. U mađarsku revoluciju su se već prvih dana uključili i Srbi, pre svih đaci Tekelijanuma u Pešti, među kojima su bili Jaša Ignjatović, Jovan ?orđević i Jovan Subotić. Oni su sastavili srpske zahteve u 17 tačaka, u kojima su priznali „mađarsku narodnost”, ali su tražili i upotrebu svog jezika, upravljanje školama, srazmerno učešće u državnoj upravi. Mađari su nerado gledali i na ovakve blage srpske zahteve. Pred Srbe se postavila strašna dilema: da podrže revoluciju i rizikuju pomađarivanje, ili da podrže bečki dvor i budu sredstvo kontrarevolucije. Mitropolit Rajačić je apelovao na Srbe da ostanu u miru, da plaćaju feudalne dažbine i da „ne slušaju nikakvi drugi učitelja”. Stariji srpski političari su takođe bili za opreznost, ali ne i omladina koja je maštala o obnovi Dušanovog carstva ili o novom slovenskom carstvu. Deo liberala je bio za socijalne reforme i slobode koje je nosila mađarska revolucija.
Prvi nemiri su izbili u središtu sremske županije, Vukovaru, a zatim u gradovima Vojne granice, Pančevu i Zemunu. „U prvim pobunama po srpskim naseljima još nije bilo jasno gde je granica koja deli mađarske pristalice od njihovih protivnika” (Ekmečić). U Zemunu su prvo nosili mađarske kokarde, u znak podrške revoluciji, ali su te kokarde zamenjene srpskim zastavama. Deputacija novosadskih Srba, predvođena studentom prava ?orđem Stratimirovićem, hladno je primljena u mađarskoj Dijeti. Na povratku, spaljene su novosadske matične knjige vođene na mađarskom jeziku. Mitropolit je bio primoran da za prvi maj (13. po novom kalendaru) sazove Narodnu skupštinu. U aprilu, već gori Vojna granica, otima se spahijska i manastirka zemlja. Već počinju prelazi gradova iz ruke u ruku. U Kikindi su skinuli mađarsku zastavu i pustili robijaše koji su počeli sa paljevinom, pljačkom i još retkim ubistvima. Međutim, na pojavu mađarske vojske, opet su istaknute mađarske zastave, a vođi pobune izručeni. Tamiški veliki župan Petar Čarnojević dobio je mandat od mađarske vlade da oružanom silom uguši nerede i proglasi preki sud u Banatu i Šajkaškoj, kao i gradovima Novom Sadu, Aradu i Temišvaru. Majska skupština je održana u atmosferi opšte euforije. Proglašena je „Srbska Vojvodina“, koja je obuhvatala Srem, Banat, Baranju i Bačku, sve do Oršave i Segedina. Ovaj „entitet“ je stupio u savez sa Trojednom kraljevinom Hrvatskom, Slavonijom i Dalmacijom. Banatskim Rumunima je priznata „narodna samostalnost“. Stvoren je Narodni odbor kao neka vrsta vlade. Mađarska vlada je srpsku skupštinu proglasila nezakonitom. Austrijski dvor, u želji da se sporazume sa Mađarima, predao im je vlast nad Vojnom granicom i lišio bana Jelačića banskog zvanja. Srpsko-mađarski rat je počeo napadom generala Hrabovskog na Karlovce. U međuvremenu, Hrvati su zauzeli protivmađarski stav, a vlada Kneževine Srbije je počela da podstiče ugarske Srbe da se stave na stranu Hrvata. U leto 1848. godine stižu i organizovani dobrovoljci iz Srbije, od avgusta pod Knićaninovim rukovodstvom. Razlike između Srba i Hrvata još nisu jasne: u Zagrebu ističu srpske kokarde, a izgleda da je do razlikovanja srpske i hrvatske trobojke (koje su inače obe nadahnute Sveslovenskim kongresom u Pragu) došlo slučajno, jer je postojala i namera da to bude jedna zastava. Koreni onog što je kasnije nazvano jugoslovenstvo utemeljeni su ovom revolucijom, a Srbi i Hrvati su se kao retko kad u svojoj istoriji, u njoj zajednički borili. A ta borba je bila pravi opštenarodni rat između Južnih Slovena i Mađara: u tom su ratu goreli gradovi, a civili bivali ubijani, pljačkani i proterivani. Sentomaš u Šajkaškoj je postao simbol srpskog otpopa, jer su Srbi (a među njima i veliki broj srbijanskih dobrovoljaca) u njemu uspeli da više puta odbiju mađarske napade. Zato je i nazvan Srbobran. Situacija u Banatu je, međutim, bila mnogo nepovoljnija za Srbe, jer su tamo, sem pobede kod Ečke, uglavnom trpeli poraze. Svi pokreti trupa su bili praćeni odmazdama nad neprijateljskim civilnim stanovništvom.
U septembru je Hrvatska objavila rat Mađarskoj, a zatim i Austrija, koja je već od avgusta rešila da upotrebi Srbe i Hrvate protiv Mađara. Novi car, Franc Jozef, potvrdio je odluke Majske skupštine, ali nije definisao teritoriju Vojvodine. Već u oktroisanom ustavu iz marta 1849. godine nije više reč o autonomnom položaju Vojvodine. Srpska vojska je uglavnom stavljena pod komandu carskih austrijskih oficira.
U proleće 1849. godine je krenula mađarska protivofanziva, pao je i sam Srbobran. Dok su se u Šajkaškoj Srbi uz pomoć dobrovoljaca brzo konsolidovali, u Banatu je došlo do sloma srpskog pokreta. Palo je Pančevo 10. juna, a na godišnjicu napada na Karlovce, 12. juna, Novi Sad je zapaljen artiljerijskom vatrom sa Petrovaradina. Izbeglica je bilo 30 – 40. 000 po celom Sremu i u Beogradu. Tek je slom Mađara u ratu sa Rusima u leto 1849. godine okončao i rat u Vojvodini. Učešće Južnih Slovena u gušenju mađarske revolucije, a posebno učešće Rusa, izazvalo je talas antislovenskih osećanja kod tadašnje evropske levice. Verovatno je zbog uloge Srba i Hrvata u ratu sa Mađarima, Engels nazivao Južne Slovene „Völker Abfall” (otpad od naroda). Austrijski dvor, naravno, nije održao obećanja data u vreme rata sa Mađrima. U čitavom ovom ratu poginulo je po (oko) 6.000 Srba i Rumuna, 1.000 Hrvata, 10.000 Austrijanaca, 24.000 Mađara i više desetina hiljada Rusa.
Svi ovi podaci koje obično srećemo po knjigama „klasične” istoriografije, pomalo deluju suvo. U njima nema „privatne povesnice srpskog pokreta”, kako bi Sterija rekao u svom predgovoru. Uticaj velike istorije na male ljude, njihove živote, porodice, poslove i osećanja, danas je u središtu interesovanja istoriografije. Takva saznanja nam, nažalost, uglavnom ne nude knjige iz naše istoriografije, ali, na sreću, tu su Sterija, Jaša Ignjatović, Sremac, a nešto kasnije i Glišić, Laza Lazarević i Matavulj. Među svima njima možda nema bolje „uhvaćenog” velikog istorijskog trenutka kao u Rodoljupcima. Zapravo, Rodoljupci prevazilaze okvire male i parohijalne srpske književnosti. Teme i likovi svih ostalih pisaca mogu se naći i drugde, isto kao i teme i likovi ostalih Sterijinih komada. Rodoljupci pak mogu se zbivati samo u Vojvodini za vreme revolucije 1848. godine. Ova, prividno, komedija, predstavlja dragoceno svedočanstvo prave istorijske tragedije malih ljudi u velikim vremenima koja uništavaju čitav svet kakav su poznavali, stavljajući ih pred političke i moralne izbore koje ne razumeju ili kojima nisu dorasli. Njihova zbunjenost oko nacionalnih simbola nije samo odlika površnosti ili pozerstva. U pitanju je svet koji otkriva nacionalne identitete, a koji još nisu tako čvrsto utvrđeni, kao što se kasnije verovalo, pogotovo ne u južnoj Ugarskoj. Otuda originalnost Rodoljubaca. Jedan od osnovnih komičkih zapleta, stalna smena nacionalnog opredeljenja, nije samo komičko preterivanje, već slika jednog metežnog trenutka, u kome svi žele nacionalnu i društvenu slobodu. Cela 1848. godina je započela u slobodarskom duhu borbe za demokratiju i oslobađanja na svim poljima, pogotovo na nacionalnom.
Veliki ideali, društvene i nacionalne slobode, na terenu života običnih ljudi pretvaraju se u međususedski rat i pljačku. Da stvari budu još složenije, ne samo da svaka grupa vidi slobodu isključivo za sebe, već, postoji i nedoumica oko pitanja ko smo to „Mi”, a ko „Oni”? - i to ne samo u slučaju Srba i Mađara, gde su razlike, makar jezički i verski, ako ne i politički, jasne, već i u mnogo zamršenijem slučaju Srba i Rumuna (Šerbulić), a da i ne govorimo o različitim shvatanjima onoga što bismo danas zvali „integracija”. Da li praviti Dušanovo carstvo svih Srba, ili neku državu Južnih Slovena, ili panslovensko carstvo, ili pak biti deo reformisane Mađarske? Lepršić nije samo pesnik, samozvani nacionalni vizionar, kakvih smo se nagledali i u kasnijim vremenima. Ne samo intelektualne elite onovremenih Srba već i svih ostalih naroda Habzburškog carstva nalaze se pred sličnim problemima. Svi veruju i otkrivaju zaboravljene nacionalne vrednosti, a zapravo stvaraju sasvim nove. Svi se plaše da će ih progutati veći narodi; čak i sami Mađari, čije je plemstvo do pred revoluciju na saborima govorilo latinski, a čija je elita govorila nemački. Stare elite su bile ravnodušne prema tim pučkim idealima, kao što su narodni jezik ili narodna prava. Nove elite, armije ljudi željnih bilo kakve sigurne službe, a bez aristokratskog znanja jezika, bile su nosilac nacionalnih pokreta. Treba imati na umu još jednu tragičnu dimenziju 1848. godine u južnoj Panoniji. Nama, koji smo preživeli 20. vek, „vek mega smrti”, sa milionima žrtava i svim mogućim zverstvima, brojevi žrtava i materijalne štete 1848. godine deluju manje nego savremenicima. Setimo se da je to vreme bidermajera, stabilnosti i reda, u kome su ratovi na domaćem terenu bar vek i po daleko. Niko od junaka Rodoljubaca nije mogao da zapamti takva iskustva kao što su izbeglištvo, građanski rat, pokolji. Njihova želja da ućare što više i prođu što jeftinije nije samo znak pokvarenosti njihovih naravi. Iako Sterija jamačno nije imao nameru da ublažava slabosti nijednog od svojih junaka, ja ne mogu bez određene simpatije da pomislim na žene iz Rodoljubaca”, koje, usred „muškog” ratovanja i politikanstva, čeznu za malim, običnim ciljevima: da idu na bal, nose lepe haljine, da se udaju. A zatekle su se u istorijskom trenutku kada su i bezazlene intimne ljudske odluke - sa kim se dopisivati, ili plesati - taoci velike politike.
Devedesete godine 20. veka dodatno su „obogatile” čitanje ovog komada. Problemi ratnog profiterstva ili izbeglištva deluju bolno poznato, kao i konfuzija oko određivanja nacionalnih granica i identiteta, kao i moralna predaja i prodaja. Je li srpska istorija tragikomični krug? Iako Sterija pesimistički zaključuje: „Hoće li se naći koji će reći da po ovakovima može narod procvetati?”, srpski narod je ipak procvetao čak i posle sloma revolucije 1848. godine. Nadamo se da će i današnji pesimizam biti opovrgnut sličnim budućim razvojem.

Autor je istoričar iz Beograda

Copyright: Sterijino pozorje 1998-2006.