NAZAD NA SADRZAJ  > > >
S C E N A : časopis za pozorišnu umetnost
Novi Sad, 2006. broj 1 godina XLII januar-mart YU ISSN 0036-5734

Miroslav TIMOTIJEVIĆ
PRAZNIČNE PREDSTAVE JOVANA STERIJE POPOVIĆA I REPREZENTATIVNA KULTURA U VREME KNEZA ALEKSANDRA KARAĐORĐEVIĆA

 

Tumačenje pozorišta kao instrumenta javne sfere, kako je već odavno uočio Jirgen Habermas, pruža mogućnost da se deo dramskog opusa Jovana Sterije Popovića sagleda u novoj svetlosti. Javna sfera, u svom osnovnom značenju, podrazumeva komunikaciju između građanstva i vlasti, ali i obratno – između vlasti i građanstva. Za te potrebe uobličava se posebna reprezentativna kultura namenjena propagiranju monarhijskog autoriteta. Ona već u 18. veku napušta stari model vladarske samoreprezentacije, zatvorene u okvire dvorskog kompleksa, i izlazi u javnu sferu sa jasnom namenom da utiče na uobličavanje javnog mnjenja.1 Jedan od instrumenata uspostavljanja komunikacije između vladara i podanika bila su dvorska pozorišta koja se transformišu u javnu instituciju i otvaraju vrata građanskoj publici. Ovakva shvatanja uticala su na nastanak i uobličavanje pozorišnog života u prestonici mlade Kneževine Srbije i na kraju su dovela do podizanja Narodnog pozorišta.2 Prvi koraci u tom pravcu učinjeni su u periodu prve vladavine dinastije Obrenović, ali tek u vreme kneza Aleksandra Karađorđevića pozorište se prepoznaje kao važan instrument reprezentativne kulture.
U toj svetlosti posebno su značajne dve panegiričke predstave Jovana Sterije Popovića napisane 1847. za potrebe reprezentacije kneza Aleksandra Karađorđevića. Prva od njih, Toržestvo Srbije, premijerno je izvedena u Teatru kod jelena 30. avgusta, na praznik Svetog Aleksandra Nevskog, dan kneževog imendana.3 Druga predstava, San Kraljevića Marka ili Slava Naroda Srpskog, prikazana je prvi put u istom pozorištu 30. novembra, na praznik Svetog apostola Andrije Prvozvanog, dan kneževog krsnog imena.4 Dela su nastala pri kraju Sterijinog boravka u Beogradu, u vreme kada se on nalazio na mestu načelnika, u Ministarstvu prosvete, a izvedena su u pozorištu koje je u punom smislu uživalo potporu kneževske porodice.

I
Oba panegirika imaju zvanični karakter i rani su, ako ne i najraniji, primeri prazničnih predstava prikazivanih u širem okviru proslavljanja javnih praznika, koji u to vreme započinju da uobličavaju svoj ciklični godišnji kalendar.5 Ovi praznici su zvanično obeležavani svake godine. Proslava je za odabrane započinjala bogosluženjem u crkvi, a završavala se predstavom u pozorištu, dok su svečanosti za građanstvo priređivane na ulici. To ponavljanje istorije, preuzeto iz memorijalne strukture hrišćanskih praznika, uvodilo je praznične predstave u sferu sakralizovane patriotske religije, koja dinastičku i nacionalnu mitologiju transformiše u ritual. Ritualni karakter predstava odredio je specifičnost njihove forme, različite od ostalih Sterijinih dramskih dela. Njihova forma je slična, a zasnovana je na prigodnom svečanom govoru, mitskoj istorijskoj naraciji i alegorijskoj strukturi.
Sterijino shvatanje prigodnog svečnog govora, obeleženo povišenom emocionalnošću, uobličeno je tokom prve polovine 19. veka, u vreme kada poezija sentimentalizma snažno utiče na retoriku, a ona na celokupnu reprezentativnu kulturu. Raspravljajući u Retorici o prigodnom svečanom govoru, Sterija kaže: „Svaki narod, svaka porodica, svaki čovek ima tokom godine takve važne dane koji ga podsećaju na prošlost, i pri kojima osećamo nešto naročito, pa u takve dane priliče takve besede. Besednik u ovom slučaju izlaže značaj svečanosti, živim bojama predstavlja davni događaj, i uzbuđen ovim događajem silovito se i dirljivo prepušta osećanjima, i na kraju ubeđuje slušaoce da podražavaju lepi primer predaka, i da ovakve uspomene posle sebe ostavljaju. Stil je ovde važan, misli pune ljubavi prema otadžbini, pune revnosti prema dobru i onom što je za pohvalu.”6 Polazeći od ovih opštih odredbi o prigodnom govoru, Sterija prilagođava jezik svojih predstava njihovoj nameni. Toržestvo Srbije je pisano uzvišenijim stilom i sa mnoštvom slavizama i rusizama, što i odgovara očekivanoj „toržestvenosti” predstave, dok je San Kraljevića Marka bliži duhu narodnog pesništva.
Mitska istorijska naracija predstava zasnovana je na ideji obnove zlatnog doba, opštem mestu političke ikonografije. Porast značaja ovog mita može se pratiti od renesansne književnosti, a u 19. veku, sa buđenjem nacionalne svesti, on postaje jedna od najpopularnijih metafora tog vremena.7 Osnivanje novih država tumačeno je kao obnavljanje zlatnog doba stare slave, pa se pokidana nacionalna istorija sagledava kroz tri povezana perioda. Prvi je doba uspona i osnivanja države, nakon toga sledi period pada i propasti i, na kraju, dolaze obnova i ponovni procvat.8 Ovakvo tumačenje srpske istorije uobličeno je već u protonacionalnom periodu, a tokom 18. veka imalo je važnu ulogu u versko-političkom programu beogradsko-karlovačkih mitropolita. Na toj ideološkoj konstrukciji prošlosti zasnovana je već Traedokomedija Manuila Kozačinskog, koja je Steriji bila poznata posredstvom Jovana Rajića.9 U ovoj školskoj drami vladavina mitropolita Vikentija Jovanovića proslavlja se kao novo zlatno doba. Mit se potom prihvata i u Kneževini Srbiji, ali se njegova namena u velikoj meri menja. Ideja o verskoj obnovi zamenjuje se idejom o nacionalnoj obnovi, a to je značilo da se ideologija kulturnog patriotizma zamenjuje ideologijom političkog patriotizma.10 Dosledno tome, početak novog zlatnog doba povezuje se sa dizanjem ustanka i sticanjem državnosti. Osnovna struktura Toržestva Srbije zasnovana je na povezivanju stare i nove istorije, zlatnog doba pod Nemanjićima i njegove obnove pod Karađorđevićima. Karađorđevići su novi Nemanjići, Karađorđe je drugi Stefan Nemanja, a knez Aleksandar Karađorđević drugi car Dušan. Na mitsku dimenziju stare slave i njene obnove oslanja se i San Kraljevića Marka. Lik koji i ovaj put povezuje tri vremenski razdvojene epizode nacionalne istorije je personifikacija Srbije, ali je ona sve do pred kraj zamaskirana u Vilu, posestrimu glavnog junaka.
Alegorijska struktura predstava zasnovana je na povezivanju ličnosti različitih istorijskih perioda, mitoloških bića, alegorijskih personifikacija i simboličnih figura. Bila je to uobičajena forma reprezentativne kulture, koja ni u 19. veku nije izgubila značaj.11 Središnja ličnost oba dela je personifikacija Srbije, uobličena u širim evropskim okvirima u 17. veku. Ona već u Traedokomediji Manuila Kozačinskog dobija ulogu povezivača iskidanih etapa nacionalne istorije. U tom pogledu nema suštinske razlike između Kozačinskog i Sterije. U oba slučaja namena personifikacije Srbije je da iskaže ideju o večnom trajanju srpske nacije, a samim tim i ideju o trajnosti srpske državnosti. Sterijino personifikovanje Srbije, međutim, složenije je i modernije, a zasnovano je na transponovanju alegorijskih personifikacija u simbolične figure. Bile su to nove idejne tvorevine, proizašle iz prosvetiteljske kritike komplikovanog jezika barokne alegorije. One su logičnije i jednostavnije zbog svoje samooznačenosti, a samim tim i razumljivije novoj građanskoj publici, često nedovoljno obrazovanoj. U Toržestvu Srbije pojavljuju se samo mitološka bića i alegorijske personifikacije, što odgovara učenoj „toržestvenosti” predstave namenjene najužem kneževskom krugu. U Snu Kraljevića Marka, pisanom u duhu narodne poezije i namenjenom široj publici, njih zamenjuju simbolične figure. I sâm Kraljević Marko više je simbolična figura nego istorijski heroj. On je, u stvari, mitologizovani istorijski heroj koji, poput posestrime Vile, prati istorijsku sudbinu nacije, njene padove i uspone. Ona pri kraju panegirika kaže da je Marko Kraljević simbol večne srpske borbe za slobodu.12

II
Predstava Toržestvo Srbije napisana je povodom javnog proslavljanja kneževog imendana.13 U Kneževini je to bila novost, ali je praksa javnog slavljenja vladarevog imendana, a potom i rođendana, odavno poznata u drugim hrišćanskim zemljama. Prihvatili su je i Srbi u Habzburškoj monarhiji. Prvo je ovaj dan samo pominjan na bogosluženju, ali od početka 19. veka nastaju posebna blagodarenja, koja se potom štampaju. Beogradska mitropolija uvodi sličnu praksu obeležavanja kneževog imendana na bogosluženju, ali se tek u vreme kneza Aleksandra Karađorđevića ona proširuje na javno svetovno proslavljanje. Kratkotrajan rad Teatra kod jelena pružio je mogućnost da se tim povodom naruči posebna praznična predstava. Ona, dosledno svojoj ritualnoj nameni, veliča kneza kao obnovitelja zlatnog doba. U završnici predstave muza pozorišta i jedna nimfa iznose na scenu knežev portret – profanu vladarsku ikonu, koju Talija kruniše vencem. Ritual krunisanja propraćan je stihovima Srbije koja vlast nad zemljom predaje knezu: „Čedo milo ja te gledam/ Kao mezimca sina,/ Ti si meni sad nedežda/ I radost jedina./ Amanet ti zemlja moja/ I sva srpska sreća/ Od mudroga upravljanja / Sudbinu proseća!”14 Na prvi pogled čin krunisanja kneževog portreta, pozorišna substitucija za stvarni čin krunisanja, može se shvatiti kao odluka neba na koju zemaljski činovi nemaju uticaja. Odluku o izboru kneza donosi Srbija, krunisanje izvodi Talija, a potvrđuju ih Stefan Nemanja, car Dušan i Karađorđe. Autoritetom njihovog prisustva na sceni uspostavlja se dinastički vladarski kontinuitet, zlatni lanac vladanja – aurea catena, na čijem se početku nalaze Stefan Nemanja i car Dušan, a na kraju Karađorđe i njegov sin – knez Aleksandar Karađorđević. Narodu, otelotvorenom u horu, ne preostaje ništa drugo nego da aklamacijom pozdravi ovaj izbor. Predstava se završava stihovima hora: „Živeo nam mnogoljetno Aleksandar srpski knjaz.”15 Oni sažimaju ideju o dinastičkom patriotizmu u čijem se središtu nalazi kult vladara.
Ovako protumačen panegirik predstavlja Steriju kao zagovornika kneževih ambicija da svoju vlast predstavi u svetlosti političke legitimnosti vladarevog naslednog prava zasnovanog na prvoj tački Ustava iz 1838.16 Pisac je bio blizak knezu, u to nema sumnje, ali ni u kom slučaju nije panegiričar njegovih političkih pogleda. Ispod alegorijske koprene Toržestva Srbije naziru se Sterijina stvarna politička ubeđenja. Ključni stihovi koje izgovara personifikacija Srbije dobijaju drugačije značenje ako se uzme u obzir ko ih stvarno izgovara. Personifikacija je odevena u narodne boje, i samim tim ona je simbol naroda. Objašnjavajući izgled prve scene, Sterija o tome kaže: „Na jednom brežuljku stoji Srbija s krunom od zvezda na glavi. Ona je obučena kao Palas, no boja joj je naroda.”17 Nije u pitanju alegorijska nego simbolična figura, a ona ne predstavlja Srbiju nego je otelotvoruje. U tom smislu njena volja je volja naroda, jer ni ona sama nije ništa drugo do narod. Dakle, u dubljim alegorijskim slojevima Sterijine praznične predstave nagoveštena je ideja o izbornom knezu, koji dolazi na vlast narodnom voljom. Ovakvom shvatanju prirode kneževske vlasti podređeni su međusobni odnosi aktera u dramskoj naraciji panegirika. O izboru kneza autoritarno odlučuje sama Srbija. Istorijske ličnosti – Stefan Nemanja, car Dušan i Karađorđe – ne učestvuju u tom izboru, ali ga potvrđuju snagom svog istorijskog autoriteta. Uvođenje hora, simbola naroda, još jasnije određuje prirodu simbolične figure Srbije. Ona u osnovi otelotvoruje pravni princip prema kome vladavinu kneza ograničava Državni savet.
Ideje o ustrojstvu Kneževine, prikriveno iznete u Toržestvu Srbije, dosledno su razvijene u Snu Kraljevića Marka. Predstava je nastala povodom proslavljanja praznika Svetog Andrije, kneževe krsne slave, ali i opštenarodnog praznika kojim je obeležavano zauzimanja Beograda 1806. Bio je prvi zvanični versko-politički praznik Kneževine, kome je u vreme vladavine ustavobranitelja i kneza Aleksandra Karađorđevića pridavan veliki zanačaj.18 Jovan Sterija Popović, jedan od vodećih intelektualaca tog vremena i prvi čovek Ministarstva prosvete, znao je to dobro, pa je pisanju ove praznične predstave pristupio sa namerom da proslavi Kneževinu kao slobodnu nacionalnu državu. Za njega je praznik Svetog Andrije „slava naroda srpskog”, „jer je na ovaj dan osnovana nova sloboda Srbije’’19.
Narativni tok, zasnovan na motivu sna nacionalnog heroja, preuzet iz narodne književnosti, poslužio je Steriji kao osnova za izlaganje etičkog učenja. On propast srpske srednjovekovne države sagledava kao kaznu nebeske promisli, ali to je samo posledica. Stvarni razlog za njenu propast Sterija tumači u duhu etike prosvetiteljskog racionalizma. Država počiva na poštovanju javnog morala, i njegovo slabljenje neminovno vodi u propast. Odnos između javnih i privatnih vrlina, odnosno javnog i privatnog interesa, bio je Steriji dobro poznat. On je bio jedan od okosnica državnih jozefinističkih reformi Habzburške monarhije, sa kojim sa upoznao za vreme studija prava.20 Po prelasku u Kneževinu, već u kragujevačkom Liceju, Sterija drži tečaj iz prirodnog prava, u koji su uključena ovakva etička učenja. Ona su srpskoj čitalačkoj publici bila i ranije bliska posredstvom Dositeja Obradovića, koji je svoje tumačenje odnosa privatnih i javnih vrlina izneo u eseju O dobrodetelji, objavljenom u Sovjetima zdravago razuma. U tom smislu Sterijina praznična predstava nije puki pamflet namenjen buđenju nacionalnih osećanja nego promišljeni čas narodne pedagogije u kome se programski iznose učenja o javnim vrlinama – virtus civilis, neophodnom preduslovu obnove i prosperiteta svake nacije i države.21 Ova shvatanja sistematski se izlažu i retorički ponavljaju kroz ceo panegirik.
U prvom činu, nazvanom Mrtvilo, Kraljević Marko je svedok propasti srpske srednjovekovne države i početka robovanja. Njegov pokušaj da zaštiti narod završava se neuspehom. On zabada mač u stenu i pada u duboki viševekovni san, uz obećanje da će se probuditi i izvaditi mač u vreme obnove stare slave.22 Moralna pouka je jasna. Nijedan pojedinac, pa bio to i Kraljević Marko, nije u mogućnosti da sâm spase narod i državu, i oni neminovno propadaju. Drugi čin, nazvan Zora, posvećen je buđenju nacije iz sna. U skladu sa propagandnim programima Karađorđevića i ustavobranitelja to buđenje je prikazano kao podizanje Prvog ustanka, a scenom dominira Karađorđe, rodonačelnik dinastije. Stupajući na scenu on se predstavlja stihovima: „Kad ja bijah golobrado momče,/ Tri sam glave nasilničke smrsk’o,/ Mojom rukom zlikovce potuk’o,/ Koj’ za prava ljudska neznadoše.”23 U narednim stihovima Karađorđe iznosi spremnost da se žrtvuje za javno dobro. On se tom spremnošću izjednačuje sa Kraljevićem Markom, ali između njihovog shvatanja žrtvovanja postoji kategorijalna razlika. Kraljević Marko se žrtvuje za dobro pojedinca, a Karađorđe za dobro zajednice. On pokreće borbu protiv Turaka, odnosno borbu za oslobođenje. Narodna sloboda je jedan od temelja prirodnog prava o kojoj Sterija kaže: „Kao što se za samoodržanje svakog čoveka pojedinačno zahteva nezavisnost u pogledu svoje osobe, svojih misli i svoga imanja, tako isto je najvažniji uslov narodnog samoodržanja i samostalnosti da uživa slobodu koja nije od drugoga ograničena.”24
Završni čin predstave, naslovljen Slava, pokazuje da ova borba podrazumeva stvaranje samostalne nacionalne države. Glavne ličnosti su državni činovnici – „praviteljstveni zvaničnici”, koji u vreme nastanka predstave postaju najuticajniji socijalni sloj Kneževine. Njih prate građani, seljaci i hor, simbolični predstavnici zaokruženog tela nacije. Narativni tok ovog čina posvećen je podizanju nacionalnog panteona, središnjem toposu kolektivne memorije, koji Sterija naziva Sveslavije. Panteon je opšte mesto nacionalnih ideologija, o čemu se uveliko raspravlja i u srpskoj sredini tokom celog 19. veka, a Sterija naglašava njegovu etičku dimenziju zasnovanu na negovanju javnih vrlina i nagradi koja iz toga proizlazi. Javne zasluge su uslov za proizvođenje pojedinca u nacionalnog heroja i njegovo uvođenje u kolektivnu memoriju. U tom smislu Sterija, kroz usta Kraljevića Marka, ističe: „Samo vrlna dela dostojna su odličija javna.”25 Zasluge se stiču svim vrstama delatnosti namenjenih prosperitetu naroda i države, ali redosled unošenja portreta pojedinih heroja u panteon pokazuje da među njima postoji jasna subordinacija. Prvo se unosi lik Stefana Nemanje, osnivača srpske srednjovekovne države, a potom cara Dušana, pod kojim je ona dosegla zlatno doba. Nakon toga se unosi lik Karađorđa, njenog obnovitelja. Time je primarnost državotvorne ideje i borba za njeno ostvarenje postavljena u prvi plan. Portrete unose u panteon državni činovnici, čime se primarnost ovog principa još jednom potvrđuje. Nakon toga slede ratnici – heroji mača, a na kraju pisci – heroji pera. Unošenje svakog od portreta prati pesma kojom se proslavljaju javne vrline dotičnog heroja i njegove zasluge za javno dobro. U završnom delu predstave Vila, pre nego što se vine u nebo zajedno sa Kraljevićem Markom, razgrće ogrtač i na njenim prsima se ukazuje grb Srbije, čime se ona predstavlja kao otelotvorenje državnosti, koja može da propadne i da se obnovi, ali pojmovno uvek postoji. U tom smislu nastanak Kneževine nije protumačen kao stvaranje nove države nego kao obnova stare. Čin prepoznavanja propraćen je stihovima: „Nisam vila ona iz planine/ Kojano se po raskršću bije/ Već sam vila boginja Srbije,/ Koja decu materinski ljubim./ A Kraljević, što vidite Marko,/ Duh je Srpstva u vidu slobode./ Sa vidine gledaćemo dole,/ Kako Srbin zavet ispunjuje.”26 Taj zavet, kako se pokazuje u završnim stihovima, odnosi se na negovanje javnih vrlina. One su osnova svake „polze, sreće i napredka” u državi. Zakletvu u ime celog naciona potvrđuju tri državna činovnika. Prvi se zaklinje: „Ja ću život žrtvovati”, drugi: „Ja krv neću poštedeti”, a treći: „Ja ću sav trud žrtvovati”. Smisao zakletve, zasnovan na ideji o državnom patriotizmu, hor objašnjava stihovima: „Za napredak zemlje, Slavne srpske zemlje.”27

***
Praznične predstave Jovana Sterije Popovića nastale su za potrebe reprezentativne kulture kneza Aleksandra Karađorđevića, ali su, šire gledano, usmerene prema osetljivim pitanjima građanske lojalnosti i poistovećivanja sa tadašnjim vladajućim sistemom. Predstave imaju sličnu strukturu, uslovljenu namenom, ali njihove patriotske poruke nisu istovetne. Toržestvo Srbije je spevano u čast kneževog imendana i propagiralo je dinastički patriotizam, u čijem se središtu nalazi kult vladara. San Kraljevića Marka je napisan povodom proslavljanja dana Svetog Andrije, kneževe krsne slave, ali i zvaničnog opštenarodnog praznika. Za Steriju je to bio povod da u prvi plan istakne državni patriotizam i da ga poveže sa negovanjem javnih vrlina neophodnih za sveukupni prosperitet otadžbine. Time on povezuje tada dominirajući politički patriotizam sa kulturnim patriotizmom, koji upravo u vreme ustavobranitelja započinje sve više da se uvažava.
Različitost poruka uslovila je i različitu sudbinu Sterijinih prazničnih predstava. Toržestvo Srbije nije štampano i ubrzo je palo u zaborav. Program javnih vrlina iznet u Snu Kraljevića Marka nije izgubio važnost, pa se predstava zadržala na pozorišnom repertoaru i pošto je dan Svetog Andrije 1878. prestao da se slavi kao zvanični državni praznik. Godinu dana po premijeri pojavilo se i prvo štampano izdanje, a pred kraj veka ono je dva puta obnovljeno. San Kraljevića Marka, sagledavan u širim okvirima, bio je prva praznična predstava koja se zadržala u javnoj sferi i u velikoj meri uticala na uobličavanje strukture i poruke sličnih ritualnih patriotskih predstava. Time se mnogim zaslugama Jovana Sterije Popovića pridružuje i trajan doprinos uobličavanju srpske reprezentativne kulture 19. veka.

Autor je profesor Odeljenja za istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta u Beogradu

1 T. C. V. Blanning, The Culture of Power and the Power of Culture. Old Regime Europe 1660–1789, Oxford University Press 2002, 1–25.
2 O beogradskom Narodnom pozorištu kao instrumentu javne sfere: M. Timotijević, Narodno pozorište u Beogradu – hram patriotske religije, Nasleđe VI (2005), 9–43.
3 J. Šaulić, Sterijin neobjavljeni dramski spev Toržestvo Srbije, Zbornik Matice srpske za književnost i jezik, knj. XXX, sv. 1 (1982), 87–100.
4 J. S. Popović, San Kraljevića Marka. Alegorija u tri odeljenja, Sabrana dela, III, pr. U. Džonić, Beograd s.a., 89–146.
5 O prazničnim predstavama: M. Timotijević, nav. delo, 32–35.
6 J. S. Popović, Prirodno pravo, Prirodno pravo, Retorika, prev. T. Subotin – Golubović, Beograd 1995, 320.
7 A. D. Smith, Nationalism and Golden Ages, Chosen Peoples, Oxford University Press 2003, 212–217. Za renesansne literarne korene ovog mita: H. Levin, The Myth of the Golden Age in the Renaissance, Bloomingston, London 1969.
8 A. D. Smith, National Identity and Myths of Ethnic Descent, Myths and Memories of Nation, Oxford University Press 1999, 63–68.
9 V. Erčić, Manuil (Mihail) Kozačinskij i njegova Traedokomedija, Novi Sad – Beograd 1980.
10 O razlikama između kulturnog i političkog patriotizma: T. C. V. Blanning, nav. delo, 16–17.
11 M. Wagner, Allegorie und Geschichte. Ausstattungsprogramme öffentlichter Gebäude des 19. Jahrnunderts in Deutschland Von der Cornelius–Schulle zu Melerei der Wilhelminischen Ära, Tübingen 1989, 7–30.
12 J. S. Popović, San Kraljevića Marka, 145.
13 Knez je proslavljanje svog imendana na praznik Aleksandra Nevskog prihvatio tokom dugotrajnog života u Rusiji: J. Šaulić, nav. delo, 89.
14 Isto, 98.
15 Isto, 98.
16 Srpski ustavi od 1835. do 1990. godine, ur. M. Radojević, Beograd 2004, 55–67, pos.55.
17 J. Šaulić, nav. delo, 91.
18 O proslavljanju ovog dana i podizanju spomenika palim u borbi za Beograd: M. Timotijević, Memorijal oslobodiocima Beograda 1806, Nasleđe V (2004), 9–34, pos. 25–27.
19 J. S. Popović, San Kraljevića Marka, 132–133.
20 Za neostoičke korene tumačenja javnih vrlina i njihov uticaj na uobličavanje teorije moderne države: G. Ostreich, Neostoicism and the Early Modern State, Cambridge University Press 1982, 9–34, pos. 25–27.
21 O moralnom vespitanju u školama Kneževine u to vreme: V. M. Tešić, Moralno vaspitanje u školama Srbije (1830–1878), Beograd 1974, 97. i dalje.
22 O funkciji sna heroja u strukturi nacionalnog pamćenja: A. D. Smith, Nationalism and Golden Ages, 196–197; A. Asman, Rad na nacionalnom pamćenju, Beograd 2002, 56–57.
23 J. S. Popović, San Kraljevića Marka, 112.
24 Isti, Prirodno pravo, 192.
25 Isti, San Kraljevića Marka, 139.
26 Isto, 144–145.
27 Isto, 145. O motivu sklapanja saveza, koji u osnovi aludira na ideju izabranog naroda i obavezuje na moralnu čistotu: A. D. Smith, Election and Convenant, Chosen Peoples, 44–65.

Copyright: Sterijino pozorje 1998-2006.