NAZAD NA SADRZAJ  > > >
S C E N A : časopis za pozorišnu umetnost
Novi Sad, 2004. broj 2-3 godina XL april-septembar YU ISSN 0036-5734

t e a t r a l i j e
Igor BURIĆ
TOUR DE FORCE SLEDBENIKA JEŽIJA GROTOVSKOG

 

Sticajem zanimljivih okolnosti - ruska administracija bila je sporija od naše (!) - početkom aprila Novi Sad je imao čast da bude jedna od destinacija Workcenter of Jerzy Grotowski and Thomas Richards1 iz Pontedere u Italiji, koji od 2003, pod pokroviteljstvom programa Evropske unije "Culture 2000", realizuje svoj trogodišnji projekat "Tracing Roads Across"2 (www.tracingroadsacross.net). Zahvaljujući brzoj i odlučnoj reakciji starog, dobrog znanca Tomasa Ričardsa, izvođača i umetničkog direktora Centra za savremene izvođačke umetnosti u Novom Sadu Branka Popovića, moskovsku Školu dramske umetnosti Anatolija Vasiljeva zamenila je vojvođanska prestonica i od 1. do 16. aprila, u svečanim salonima na Petrovaradinskoj tvrđavi, održan je jedinstven umetnički događaj: prvi praktični seminar "Eastern Meeting-place" tokom kojeg je pedesetak odabranih studenata, profesora, umetnika i članova dokumentacionog tima iz Italije, Austrije, Grčke, Kipra, Bugarske, Francuske, Turske, Velike Britanije, Poljske, Tunisa, Rusije i Srbije i Crne Gore, imalo jedinstvenu (sve tri godine učesnici seminara se menjaju) priliku da usavrši glumačku i pevačku veštinu, rediteljske sposobnosti, tehnike montaže, intelektualne analize i dramaturške elaboracije.
Koncentrišući sa na neke od od "poslednjih reči" velikog maga teatra Ježija Grotovskog iz spisa "Untitled text" objavljenog u časopisu "The Drama Review" leta 1999: "What can one transmit? How and whom to transmit? These are questions that every person who has inherited from the tradition asks himself, because he inherits at the same time a kind of duty: to transmit that which he has himself received."3, Tomas Ričards i njegov verni kolega, najbliži saradnik i asistent u Workcentre Mario Bjađini krenuli su u misiju tour de force kreativnog promišljanja i podstreka praktične veštine velikog broja mladih pozorišnih grupa i njihovih "sistemskih otaca", (van)institucionalizovanih teoretičara, nastavljajući tako ono čemu je Ježi Grotovski nesebično posvetio poslednjih trinaest godina života.
Ovde je u stvari reč o dijalogu profesionalaca o umeću. Nama je to važno, jer se plašimo opasnosti od izolacije, stanja u kojem se grupe boje za svoj život, što guši razvoj izvođačkog "zanata" - pričao je zainteresovanima na jednom od retkih otvorenih događaja u okviru "Eastern Meeting-place" Tomas Ričards. Mario Bjađini je na tu temu dodao da je konzistentnost, kao glavni modalitet njihovog rada, uslovila da se novi program napravi iz potrebe za saradnjom "za dublje i dalje". O razlozima za programske odrednice "Eastern Meeting-place", Ričards i Bjađini su rekli kako su do toga došli prvenstveno zbog činjenice da se na istoku još može naći kakva-takva pozorišna kultura, dok je za drugu vrstu motiva zaslužna želja da se što više približi svetu gde je zbog nagomilanih socijalnih i političkih problema bavljenje teatrom pravi rizik. Gde odvažni ili nestaju, ili bivaju zauvek zapamćeni...
Tokom rada na Petrovaradinskoj tvrđavi, Workcentre, kao što to najčešće i praktikuje, radio je iza zatvorenih vrata. "Našalivši" se kako se o većini najvažnijih stvari uvek odlučuje u intimnim političkim krugovima, a ne pred svima, Bjađini je objasnio kako živi u uverenju da teatar bitno utiče na spoljašnji svet, iako ovaj ne zna baš za sve što se odigrava unutra. Ova filozofija Workcentre prati pod sloganom "Akcija se dešava i kada je ne vidimo". Ričards je, pak, potrebu za vakuumom obrazložio funkcijom zaštite dijaloga od "teatarske pijace" na kojoj se radi bez dubljeg promišljanja i napora, gde se na scenu stavlja bilo šta "moderno", slavno i komercijalno. Po njemu se tako čak i istinska umetnost javlja pukim slučajem, odnosno zakonima teorija verovatnoće.
Ipak, osim navedene prilike da se proćaska sa spiritus movensima Workcenter of Jerzy Grotowski and Thomas Richards, koji zaista odaju utisak pravih gurua, prvi "Eastern Meeting-place" projekta "Tracing Roads Across" imao je i dva otvoreno-javna događaja. Prvi je bio projekcija filmova "Art as Vehicle"4, dokumentarnog snimka dela "Downstairs Action" iz 1989, i dela "A film dokumentation of ACTION" koji je predstavio trenutni kreativni opus Radnog centra u okviru rada na "umetnosti kao sredstvu", dok je drugi bio finalna tribina ovogodišnjeg "Eastern Meeting-place".
"Art as vehicle", odnosno Akcija (Action - s velikim "a") prva je stvar koju je s grupom umetnika pokrenuo Ježi Grotovski kada su mu 1986. u Pontederi obezbeđeni uslovi za rad na "alternativnim potencijalima izvođačkih umetnosti", koje je on u cilju artikulisanja i razvijanja umetničke samorealizacije formulisao na osnovu univerzalnog jezika tela koje vibrira/peva. Izvori početka istraživanja bile su tradicionalne "partiture" afričko-karipskih kultura, kao i drevni tekstovi iz kolevke zapadne civilizacije - područja Egipta, Sirije, Izraela i Grčke. Rad se zasnivao na dugogodišnjem ponavljanju i visokom struktuiranju performansa koji kao bitne karakteristike izdvaja činjenice da on ne priča priču, ne predstavlja improvizaciju, niti trans. U Workcentre ga radije porede s poezijom, arhaičnim modelima kretanja, ritma i izvorno-umetničkom okrenutošću ka unutrašnjosti ljudskog bića. Iako nije bio namenjen prezentaciji i posmatraču kao objektu, Grotovski je 1989. dozvolio da rad pod veoma specifično diktiranim uslovima snimi Mercedes Gregori i tako omogući većem broju gledalaca (uvek u malim grupama) da osvedoče aspekte koji daju život njihovom kreativnom opusu.
Drugi dokumentarni rad Workcenter of Jerzy Grotowski and Thomas Richards je nazvao "A film dokumentation of ACTION" i snimljen je 2000. godine u produkciji Atelier Cinema de Normandie i Centre Dramatique National de Normandie. Na njemu je ulogu spiritus movensa potpuno preuzeo Tomas Ričards koji je, kao "ovlašćeni" naslednik Grotovskog, od 1996. istraživanja produbio i usmerio ka još širem spektru mogućih uticaja. Novi opus je nazvan "The Twin: an Action in the creation" i konceptualno je proširen, ali ponovo iznutra. Nova forma odgovarala bi rečima "Work-in-creation"5, a suština "izmene" je u tome da se priča uvek ponovo izvrši, a ne da se ponovo izvede, što je u potpunom skladu s putem izbora - "art as a vehicle" (puta kojim ne mora, ali se danas sve ređe ide). Dakle, u "A film dokumentation of ACTION" novost je, takoreći, pozorišni aspekt naracije, samo što ta "naracija" o putovanju, zaboravljenom pozivu, njegovom otkrivanju/ispunjenju, kao i u svim religijama, ima mistično-mantrične intencije.
Posle usmerenja "art as a vehicle" jasno je otkud izranja projekat "The Bridge" koji je, u stvari, konceptualni okvir i za "Tracing Roads Across". "The Bridge"6 povezuje teatar u strogom smislu i "art as a vehicle", mada ono što se razvija tokom rada Ričards i Bjađini još ne hvataju u definicije. Upravo tome se bilo na tragu prilikom "fatalnog" susreta, i prvog pravog razgovora tokom "Eastern Meeting-place" učitelja, učenika, dramskih teoretičara iz Italije, Srbije i Crne Gore i izučavalaca "lika i dela" Ježija Grotovskog iz Poljske koji su, ujedno, predstavljali i dokumentacioni tim.
Dijalog je počeo "provaljivanjem" tajne uspeha izvođačkog bogatstva i "stvarnosti osećaja" koje postiže Workcenter. Tom uspehu pripisano je "pojačavanje života teatrom", za koje su zaslužni "avangardni sinkretizam Ježija Grotovskog", "mnogo rada" i formula: "manje škola, više susreta". Mario Bjađini je na to odgovorio da oni nisu zainteresovani za "novotarije" i da su veoma srećni što žive, mada ponekad ne znaju šta da rade s tolikim vremenom, ilustrujući to pričom kako želje još i mogu da se ostvare, ali pitanje je da li to možemo i mi. On je Grotovskog okarakterisao kao velikog fantasta koji je imao uho za pozadinske, statične zvuke koji su odgovorni za "pikove" i vekovnu težnju da se nađe tehnika za ućutkavanje nezadovoljstva. Tomas Ričards se osvrnuo na to da nije stvar koliko radiš, već kako radiš. Alati su uvek jednostavni, ali ih je teško upotrebiti za pravljenje korisnih i lepih stvari.
Nema izvinjenja!!! Ona su neprijatelj kvaliteta života koji raste, protiče... Kada se opravdavam, opravdavam se što je deo mog srca skriven. Gospodar opravdanja mora postati gospodar bez opravdanja i ostvarenje svih potencijala! - reči su Ričardsa.
Diskusija se kretala i u pravcu eventualne artoovske surovosti njihovog učenja na što je Ričards reagovao distanciranjem od toga da njegov život treba da bude zakon. Došavši i do pitanja o snazi i slabosti savremene kulture, reč je ponovo preuzeo Bjađini:
Jedan od naših problema je što imamo sve, a razmaženo dete se igra s mnogo igračaka odjednom. Život je kao dugotrajna "borba" Jakova sa anđelom, a borba sa/protiv savremene kulture nije bezazlena ako se želi njena tajna, a takvo nešto se ne traži u zabavi, već u radosti.
Uz dosta polarizovanja (što je poput pravila u slučajevima sučeljavanja s radikalnim zahtevima), na kraju je priča dotekla i do pozorišne vodenice, gde su se pevačko-izvođački principi testirali na žrvnju pojmova kao što su saspens, katarza, sukob... Ričards i Bjađini sve njih u modernom teatru vide kao rediteljske trikove i pomoćne postupke (svetlo, muzika, dramatizovanje...), jer po njima centralno mesto zauzima glumac kao tačka u kojoj se sve lomi, tačka u kojoj se pesmom priziva spoj sila svemira i sila sveta. A glumac je čovek bez civilizacijskog očaja i resentimana, koji se hrani i živi od onog što izdela, a ne od onog na što se poziva.


1 Nakon što se povukao iz javnog teatarskog života, Ježi Grotovski je na poziv "Centro per la Sperimentazione e la Ricerca Teatrale", danas "Fondazione Pontedera Teatro", 1986. osnovao Workcenter of Jerzy Grotowski koji je po njegovom nalogu 1996. preimenovan u Workcenter of Jerzy Grotowski and Thomas Richards pošto je upravljanje praktičnim radom, u drevno-tradicionalnom smislu između ta dva datuma, predato u ruke Tomasa Ričardsa.
2 U ovom projektu artikulisani su svi praktični i teorijski elementi aktuelnog kreativnog rada Workcenter of Jerzy Grotowski and Thomas Richards, čijom će se realizacijom putem kulturološkog dijaloga (kroz otvorene prezentacije, performanse, filmove, razmene, susrete, seminare, predavanja...) tragati za vezama i razvojem "umeća za čoveka i čoveka za umeće". (Bukvalno) stalno radeći i stalno seleći, Workcenter je krenuo da za tri godine u svakoj od zemalja ispuni posebno programsko-ontološko opredeljenje. Tako će se u Italiji odvijati "Main Work", u Austriji "Frame Work", Turskoj, Grčkoj i Tunisu "Focal Points", "Impulses" će se održavati u Bugarskoj, Francuskoj i Kipru, "Interventions" u Italiji, Poljskoj, Velikoj Britaniji i Bugarskoj, "Eastern Meeting-place" u SCG i Rusiji, dok će na završnom internacionalnom simpozijumu u Pontederi, verovatno, već svima biti jasno da je ovo provokacija najvećeg teatarskog događaja ikad.
3 "Šta može pojedinac da prenese? Kako i kome da prenese? Ovo su pitanja koja sebi postavlja svaka osoba "zavisna" od tradicije, jer je u isto vreme nasledila i jednu vrstu dužnosti: da preneso to što je i sama primila."- slob.prev.
4 Ovaj termin pod kojim se kasnije ustoličila karakterizacija istraživačkog rada Ježija Gorotovskog prvi je uveo Piter Bruk 1987.
5 "Rad kreacije/Kreiranje radom" - slob. prev.
6 "The Bridge" reprezentuje performans "One breath left"

Copyright: Sterijino pozorje 1998-2004.