NAZAD NA SADRZAJ  > > >
S C E N A : časopis za pozorišnu umetnost
Novi Sad, 2004. broj 2-3 godina XL april-septembar YU ISSN 0036-5734

k n j i g e
Ljiljana PEŠIKAN-LJUŠTANOVIĆ
PREVAZIĐENI PARADOKS
Nebojša Romčević, RANE KOMEDIJE JOVANA STERIJE POPOVIĆA, Biblioteka Pozorišna kultura na tlu Vojvodine, knj. I, Pozorišni muzej Vojvodine, Novi Sad 2004, 296 str.

 

Knjigu Nebojše Romčevića RANE KOMEDIJE JOVANA STERIJE POPOVIĆA izdao je Pozorišni muzej Vojvodine. Odluka da upravo delu Jovana Sterije Popovića bude posvećen prvi naslov novopokrenute teatrološke biblioteke Pozorišna kultura na tlu Vojvodine - višestruko je opravdana. Zbog toga što je reč o jednom od naznačajnijih vojvođanskih i srpskih pisaca devetnaestog veka, čije je delo suštinski obeležilo razvoj srpskog pozorišta i kulture, zbog toga što je reč o živim pozorišnim delima koja još uvek nisu postala deo kulturne arheologije i, najzad (ili na prvom mestu), zbog toga što je studija Nebojše Romčevića slojevito, inovativno i podsticajno delo.
Reč je, pre svega, o teatrološkom ogledu, čiji osnovni cilj autor u završnom poglavlju knjige formuliše kao opredeljenje "da njegovu suštinu i smisao podredimo pozorištu i njegovoj suštini - predstavljanju" (264). Odrekavši se pozitivističke rekonstrukcije književnoistorijske, kritičke, poetičke, pa i teatrološke recepcije Sterijine dramaturgije, Nebojša Romčević se, prema vlastitom iskazu, posvetio pitanjima "relevantnim za pozorište" (264). Rane komedije Jovana Sterije Popovića (LAŽA I PARALAŽA, POKONDIRENA TIKVA, TVRDICA) on uspešno uklapa u kontekst ukupnog piščevog stvaralaštva, u istorijski kontekst vremena, nacionalni i evropski, ali pri tom u potpunosti odbacuje bilo kakvo pozitivističko uživljavanje u stanovište "vremena prošlog" i nijednog časa ne tretira razmatrane drame kao "zamrla remekdela" i deo svojevrsne pozorišne arheologije.
Oblikujući teorijsku postavku svoga rada, Romčević u potpunosti ostvaruje cilj formulisan u Metodološkom uvodu "da se uvođenjem nekih novih tendencija u razvoju metoda teatrološke analize doprinese proširenju sredstava za teatrološku analizu" (7), ali čini i više od toga. Polazeći od istraživanja Manfreda Pfistera i njegove teorije komunikacionih nivoa i ukrštajući je s nizom "klasičnih radova" iz domena teatroloških izučavanja, ali i s nesumnjivim poznavanjem pozorišne antropologije i opštih poetičkih, naratoloških i semiotičkih izučavanja - autor oblikuje metodološku matricu kroz koju bi bilo moguće produktivno "prosejati" i neka druga klasična dela srpske dramaturgije, a koja bi, takođe, mogla biti interesantna i za neke druge oblasti književnog izučavanja u kojima se sreće komunikacioni model sličan modelu dramskog teksta (recimo za izučavanje usmenoknjiževnih oblika stvaranja). Istovremeno, ovaj metodološki model ni jednog časa ne postaje sam sebi svrha i ne gubi svoju analitičku funkcionalnost.
Razlažući razmatrana dela sa stanovišta strukture i semantike prostora; vremena; likova; verbalne komunikacije; priče, zapleta kompozicije; scenske prezentacije i narativnog predstavljanja; naracije i napetosti - Romčević uspeva da ukaže na svu zahtevnost i složenost analize okrenute pozorišnom uprizorenju teksta. Tome je podređena kompozicija njegove studije koja se deli na devet poglavlja (ne računajući Uvodnu reč, to su: Metodološki uvod; Prostor; Vreme; Likovi; Verbalne komunikacije; Priča, zaplet, kompozicija; Znanje dramskih likova i publike; Naracija i napetost; Zaključak: u potrazi za ravnotežom), koja se potom precizno i detaljno dalje segmentiraju, prvo razvijajući osnovnu metodološku matricu, a potom razmatrajući pojedina dela (data hronološki). Pri tom, Romčević uspeva da očuva celovitost pojedinih razmatranih dela, jasno ih izdvajajući unutar poglavlja, ali, što je daleko važnije, prilagođavajući njihovim značenjima i sadržini opšti analitički postupak.
Ovako sprovedenom slojevitom i složenom analizom Sterijinih komedija, Nebojša Romčević, pre svega, uspeva da pomeri njihovo sagledavanje od "unekoliko prevaziđene" teze o "bespoštednom kritičaru negativnih društvenih pojava i nerazumnog ponašanja kroz komediju običaja ili karaktera" (264), ka piscu čije "šaljive igre" i "vesela pozorja" dobijaju u našem vremenu tragički prizvuk, pomerajući se ka tragikomediji o slomu ljudskih snova i težnji. On polazi od pretpostavke da je Sterijino prosvetiteljstvo danas uglavnom nezanimljivo ili čak neprihvatljivo. Naše vreme je u teatru ne samo radikalno rehabilitovalo većinu Sterijinih "negativnih junaka" već je, istovremno, dovelo u sumnju moralni integritet i motive većine njegovih "pozitivnih junaka" i rezonera. Pesimizam i melanholija, koji boje ukupno delo Jovana Sterije Popovića, unose i u njegove komedije elemenat tragičnog sagledavanja sveta i čoveka.
Romčevićeva teatrološka studija pokazuje da se temeljni paradoks Sterijinog stvaralaštva, kontrast duboko pesimistične, nihilističke pesničke vizije DAVORIJA (Slava, sila i bogatstvo/ Promenljiv je obraz mraka,/ I gordina traje svaka, I ostaje večno ništa) i pokušaja njegovih "veselih pozorja" da ismevanjem ljudskih poroka održe veru u racio i poredak - može prevazići upravo sagledavanjem dubinskih značenja njegovih komedija.
Dubinskom analizom Sterijinih komedija, Romčević otvara uvide koji prevazilaze zadate okvire teatrološke studije i postaju obavezujući za sva buduća čitanja Sterije - pozorišna, ali i književna. Tragajući za prirodom junaka i otkrivajući osnove njihovih odnosa, Romčević pokazuje istinski analitički talenat, i to su, po svoj prilici, najuzbudljiviji i najpodsticajniji delovi njegove knjige. Ukazavši, recimo, na donkihotsku prirodu Ružičićevu, on implicitno nudi novo analitičko čitanje Sarinog lika. Ona, kao kuvarica, kao osoba duboko opsednuta hranom, postaje svojevrsni pandan Sanču Pansi, u onom sloju koju zadaje i samo ime ovog junaka (pansa - stomak). Ili, na primer, kad razmatra razloge zbog kojih zatvorena i nepoverljiva malograđanska sredina postaje tako lako žrtva varalica, Romčević, polazeći od Bahtinovih i Gurevičevih istraživanja, pokazuje da "intimu svih stanovnika palanke" prožima "strast prema čudu" (250), što dalje može asocirati na univerzalnu arhetipsku predstavu o Bogu-gostu i otkrivati da palanka, iako zatočena u svojoj grabežljivosti i sumnjičavosti, još uvek čezne za emanacijom svetog, za potpunim, neostvarljivim preokretom svoje skučene egzistencije, što, dalje, otvara mogućnost da energični obračun kolektiva s jedinkom koja "štrči" i ne uklapa se u uske okvire palanačkog reda, sagledamo kao obračun s vlastitim duboko zapretanim, "zabranjenim" težnjama.
Po pitanjima koja otvara i po odgovorima koje daje, knjiga Nebojše Romčevića jeste značajna i slojevita teatrološka studija, ali i više od toga. Ona je, istovremeno, produbljeno, analitičko čitanje velikog pisca koji "komičnim sredstvima i, kako nam se na kraju čini, protiv svoje volje, priča tragičnu priču o nemoći pojedinca" (270), ali i uzbudljivi dokument o našem vremenu i našem traganju za smislom i artikulacijom te opšteljudske moći i nemoći.

Copyright: Sterijino pozorje 1998-2004.