NAZAD NA SADRZAJ  > > >
S C E N A : časopis za pozorišnu umetnost
Novi Sad, 2007. broj 3-4 godina XLIII jul-decembar YU ISSN 0036-5734

KNjIGE
Boško MILIN
LJUBAV I POZNAVANJE
Jovan Hristić: Eseji o drami, izbor i predgovor Marta Frajnd, SKZ, Beograd

 

Odlaskom Jovana Hristića pre pet godina, srpska kultura je u jednom danu ostala bez sjajnog pesnika, vrsnog dramatičara, posvećenog prevodioca, odličnog pedagoga i neprevaziđenog pozorišnog mislioca i kritičara. Na sreću, postoje izuzeci kada je reč o zaboravu kome prepuštamo one koji više nisu među nama. U ovih pet godina, od kako smo se oprostili od Hristića, on svojim delom ostaje i dalje prisutan. Za to su vreme objavljene njegove priče Terasa na dva mora, zbirke poezije U tavni čas i Sabrane pesme, ponovo je u pozorištu postavljena drama Terasa, a brojni eseji, pravi biseri srpskog jezika, izbrušene stilistike i nenametljive učenosti, objavljivani su u nekoliko ozbiljnih izbora (U traganju za pozorištem, Izabrani eseji) od kojih je poslednji, ujedno i najbolji, sada pred nama; to je knjiga Eseji o drami, koje je za izdavačku kuću Srpska književna zadruga odabrala i priredila dr Marta Frajnd. Temeljno poznavanje Hristićevih razmišljanja o neizbežnim problemima s kojima se susreće svaki priređivač u sastavljanju izbora, delimično je olakšalo veliki posao s kojim se dr Marta Frajnd suočila. Čitalac ove knjige lako dolazi do uverenja da je priređivač iz obilja vanserijskih eseja odabrao upravo one koje bi bilo najteže zamisliti da bi ih Hristić kao priređivač izostavio. Drugim rečima, verujemo da bi Hristić, kada bi - hipotetički – sastavljao izbor, načinio upravo ovaj i ovakav.
Naslovivši predgovor Jovan Hristić ili umetnost tumačenja drame Marta Frajnd podsetila nas je na naslov jednog od velikih zbornika eseja neprocenjive vrednosti kojim je Hristić, kao izdavač u „Nolitu”, zadužio srpsku kulturu. To je zbornik Umetnost tumačenja poezije, gde čitalac može naići na niz pesnika i još više različitih i istovremeno jednako ubedljivih načina za tumačenje njihovih dela. Ma koliko bilo Hristićevo poznavanje humanističkih nauka i sveta umetnosti, on se nikada nije opredelio da bude čovek jedne ideje, jednog sistema ili jednog metoda. Njegov način mišljenja i rada ne uklapa se u okvire neke posebne vrste, i najbliži istini bili bismo ako ga nazovemo predstavnikom hermeneutičkog metoda. Hristić, koji se jednako suvereno kretao na poljima i antičkih, i renesansnih, i klasicističkih kao i savremenih tema i njihovih analiza, bio je jedan od retkih koji je, zahvaljujući erudiciji i pesničkoj intuiciji, mogao sasvim suvereno da pristupi kritici shvaćenoj kao tumačenje, a ne, kako se to najčešće veruje, kao vrednovanje. Kao pozorišni kritičar pokazivao je na delu umeće tumačenja drame. Poznavajući njegov stav da umeće vladanja veštinom može voditi ka umetnosti, priređivač sasvim opravdano piše reči „umetnost tumačenja drame” kada nas uvodi u svet njegovih ogleda.
Između Hristićevih misli iz zbirke Izabrani esejio nedaćama koje vrebaju one što se odluče da priređuju vlastite tekstove, pominju se sledeće zamke: prikazati kao celinu nešto što možda samo autor vidi kao takvo, zatim bolećivost prema jednim te suvišna strogost prema drugim tekstovima. Nadajući se – s pravom – da je uspešno izbegla drugu i treću klopku, Marta Frajnd pitanje prve zamke posmatra samokritičkim okom, ali za to nema razloga, pošto odabrani ogledi pokazuju stilsko i tematsko jedinstvo bez premca, čime se s pravom stiče utisak logičke i prirodne celine. Ako je za Hristićevo delo nešto zajedničko, onda je to mešavina ljubavi prema pozorištu i dramskoj književnosti kao i poznavanje najeluzivnije od svih umetnosti, umetnosti pozorišnog reditelja. S pravom su navedene njegove iskrene reči po kojima je sebe, upravo zato što je mislio da je pozorišna režija najbolja imanentna analiza jednog dramskog teksta, u stvari doživljavao kao promašenog pozorišnog reditelja, te se stoga nije upuštao u zanate kojima nije suvereno vladao.
U knjizi možemo da vidimo domene u kojima je vladao suvereno – kada je, to moramo da istaknemo, o dramskoj umetnosti reč, pošto su polja njegovih interesovanja bila šira od pozorišne scene. Tri celine u knjizi Eseji o drami čine tekstovi posvećeni evropskoj drami, tekstovi posvećeni nacionalnoj drami te izbor tekstova posvećenih pozorišnoj kritici.
U prvoj celini naglasak je na radovima koji svedoče o Hristićevom shvatanju drame kao dela koje, kako sam veli, „ima nešto važno da nam kaže”. Posvetivši mnogo godina upravo proučavanju pitanja tragedije i njenog prisustva i postojanja kao vrste u savremeno doba, Hristić se u prvom eseju ove knjige Čemu tragedije? kao i u narednom Šta su Grci gledali? odlučuje da nas povede ka početku. Hristić, slobodno rečeno, pojavu tumači zakonima po kojim se ona pojavljuje i, ma koliko ponekad zvuči jednostavno, to nas opominje da stvari treba gledati od početka: tragediju pre svega čine stih i pozornica, dva sredstva stilizacije koja nam već dva i po milenijuma omogućavaju da razmišljamo i govorimo o sebi. Pomenutim hermeneutičkim metodom pokušava da rekonstruiše stanje duha i shvatanje života publike i stvaralaca u doba rođenja pozorišne umetnosti. Sledeći misao Albera Kamija o dva perioda kada je dramska umetnost dala tragedije kao neprevaziđene plodove ljudskog duha, kao što su peti vek pre Hrista u Atini i šesnaesti i sedamnaesti vek u Španiji, Engleskoj i Francuskoj, Hristić piše o pojedinim autorima pomenutih epoha, ali nikada ne prestaje da traga za razlozima koji su te autore činili velikim, zatim za razlozima zašto oni to još uvek jesu kao i za objašnjenjima zašto su neki to prestali da budu. Čitajući Tri Fedre susrećemo se s istom temom u obradi trojice velikana svojih doba, Euripida, Seneke i Rasina, što podrazumeva susret s mitom kao i s načinom na koji svako od ovih predstavnika različitih epoha doživljavao svet pozornice. Esej Hamlet i njegovi savremenici otkriva nam još jednu zanimljivu koincidenciju: Don Kihot, Sančo, Don Žuan, Hamlet i Faust gotovo su savremenici, i u njemu možemo čitati o razlozima za tu istovremenu pojavu na pozornici novovekovne mitologije. Potraga za novovekovnim korelatima antičkih tragičkih pesnika dovodi nas do tri ogleda: Čehov – tragički pesnik?, zatim Beleške o Pirandelu i, konačno, Beketovo pozorje ljudskog života.
Ne manje lucidni zaključci i ljubav prema teatru odlikuju celinu posvećenu nacionalnoj drami gde, takođe, počinjemo od početka, od prilično često pominjanog ali retko kad čitanog prvog dramskog teksta u srpskoj književnosti. Reč je o eseju pod naslovom O „Traedokomediji” Kozačinskog, gde prepoznajmo sve simbolične tonove koji proističu iz neobičnog spleta okolnosti u vezi s njenim nastankom.
Ogledi koji potom slede posvećeni su piscima čija dela je Hristić posebno voleo i cenio: Sterijine komedije i njihova dramaturgija, Naš vodviljist Kosta Trifković, Drame Milutina Bojića, O „Dubrovačkoj trilogiji” Iva Vojnovića i O drami „Putujuće pozorište Šopalović” Ljubomira Simovića. Pored visprenih tumačenja koja nadilaze prihvaćena mišljenja o navedenim velikim piscima, Hristić naglasak stavlja na suštinske, specifično pozorišne kvalite ovih dela.
Konačno, treći deo nas uvodi u „majstorsku radionicu” pozorišne kritike koja, kao i svaka druga majstorska veština, podrazumeva teorijski i praktičan sadržaj, i Marta Frajnd je u tom smislu savršeno predstavila Hristićevu „radionicu”. Prvo se srećemo sa esejima Mala filozofija pozorišne kritike i Mala psihologija pozorišne kritike, a potom sa devet izabranih kritika predstava nastalih po komadima još jednog Hristićevog omiljenog dramatičara, Dušana Kovačevića. Pregled tekstova nastalih tokom skoro dvadeset godina, od Kovačevićeve prve premijere do početka devedesetih godina dvadesetog veka, svedočanstvo je o razvoju našeg vodećeg dramatičara ali i o nepogrešivom sudu koji je Hristić umeo da donese u momentu kada su se ta dela pojavila na pozorišnim scenama. Baš te kritike jasno pokazuju vrline pravog pozorišnog kritičara: pažljiv pristup delu lišen predubeđenja, strpljenje u traženju pravih odgovora, vrednovanje zasnovano na svim delatnim osobinama živog organizma zvanog pozorišna predstava.
Na samom kraju knjige, upravo na mestu gde najbolje pripada, nalazi se posthumno objavljen esej Godine učenja i godine lutanja jednog pozorišnog kritičara. Testamentarni tekst o Hristiću – pozorišnom kritičaru viđenom njim samim – daje nam ne samo portret jedinstvenog pozorišnog stvaraoca i ljubitelja pozorišta nego i prikaz poluvekovnog putovanja kroz srpski, evropski i svetski teatar. Stoga knjigu Eseji o drami treba da prepoznamo kao najvalidniji zalog Hristićevog daljeg prisustva u teatru.

Copyright: Sterijino pozorje 1998-2008.