NAZAD NA SADRZAJ  > > >
S C E N A : časopis za pozorišnu umetnost
Novi Sad, 2008. broj 4 godina XLIV oktobar-decembar YU ISSN 0036-5734

KNjIGE
Ljiljana PEŠIKAN-LJUŠTANOVIĆ
VIŠE OD REKONSTRUKCIJE
Mirjana Markovinović, Knjiga o predstavi. Rekonstrukcija predstave „Ženidba i udadba”
Jovana Sterije Popovića, u režiji Dejana Mijača, na sceni Narodnog pozorišta Sombor.
Premijera 20. oktobar 1975
, Pozorišni muzej Vojvodine, Novi Sad 2008, 159 str.

 

Knjiga o predstavi Mirjane Markovinović, u četrnaest poglavlja, uz probranu foto-dokumentaciju, scenografske i kostimografske skice, rekonstruiše predstavu Ženidba i udadba Jovana Sterije Popovića, koja je, u režiji Dejana Mijača i izvođenju Narodnog pozorišta iz Sombora, premijerno izvedena pre pune 33 godine, i ovenčana sa šest Sterijinih nagrada (računajući i onu Okruglog stola) i nizom drugih pozorišnih priznanja. Baveći se ovim relevantnim pozorišnim ostvarenjem u svim njegovim aspektima, autorka na upečatljiv način prezentuje teatrološki postupak i oblikuje višestruko vrednu teatrološku studiju, čime se, istovremeno, nastavlja sistematsko i veoma plodno bavljenje Muzeja kao izdavača delom Jovana Sterije Popovića. U izdanju Muzeja izašla je dosad čitava teatrološka biblioteka o Steriji, koju objedinjuje sagledavanje pozorišne aktuelnosti Sterijinih dramskih dela, bavljenje Sterijom kao našim savremenikom, a ne kao zamrlom književno-istorijskom i pozorišnom relikvijom.
Nije manje važno ni to što se knjigom Mirjane Markovinović u punoj meri odaje poštovanje izuzetnom delu reditelja Dejana Mijača, i to upravo njegovom osobenom, novom i originalnom sagledavanju Sterijinog komediografskog opusa, koje je učinilo da mi i danas – hteli to ili ne – gledamo Steriju njegovim očima, prihvatajući stanovište po kome „nije naročito teško izazvati smeh. Teško je uozbiljiti taj smeh, dati mu smisao, prevesti ga do značenja”. Za značenjima koja su suštinski obeležila sad već legendarnu predstavu somborskog pozorišta traga i knjiga Mirjane Markovinović, uspešno objedinjavajući preciznost pozorišnog istoričara i detaljno poznavanje dokumenata, sa slojevitom estetskom analizom.
U uvodnim poglavljima knjige precizno i svedeno ocrtava se metodološka matrica istraživanja (bez preteranih sholastičkih raspredanja), otvara funkcionalan i dobro zasnovan uvid u Sterijino delo i njegove biografske osnove, kao i u istoriju postavljanja ove drame na somborskoj sceni. Ova pozorišna istorija prerasta u intrigantno kazivanje o tome kako je neambiciozno započet pozorišni projekat („igraće se malo po selima, malo za škole”) prerastao u jedan od međaša u tumačenju srpske dramske klasike, u predstavu koja je izvela somborsko Narodno pozorište „iz okvira gradskog teatra na jugoslovenski pozorišni prostor”.
Centralni, najpodsticajniji i najvredniji deo ove knjige predstavljaju naredna poglavlja, zabavljena teatrološkom analizom predstave, koja kreće od rekonstrukcije teksta predstave, preko analize režije i glumačkih ostvarenja, do detaljne analize scene i kostima u predstavi. Mirjana Markovinović u ovom segmentu knjige uspeva da postigne više od puke rekonstrukcije nekadašnjeg pozorišnog zbivanja: analizom, preciznom, funkcionalnom, duhovitom, svedenom i diskretnom, ali i direktnom i jasnom u sudovima, upečatljivo oživljava svet predstave. Ukrštajući dragocene dokumente i činjeničke tragove – one o predstavi i one o njenoj kritičkoj recepciji – traga za onim što je bilo, baveći se, pre svega, unutrašnjom, značenjskom, estetskom, stvaralačkom logikom tog zbivanja. Prisustvo autorke je diskretno, ali izuzetno značajno, pošto upravo ona bira tačke koje dodatno osvetljava, gradeći neku vrstu višedimenzionalnog duhovnog holograma nekadašnje predstave. Metod intervjua, i inače značajan u istraživačkom postupku, ovde postaje dragocen zahvaljujući upravo takvom pristupu autorke. Pažljiva slušateljka jasno uočava nedoumice, protivrečnosti, one do danas tajanstvene segmente rada, poput stalnog kolebanja i još žive nedoumice glumice Nadežde Bulatović, koja je igrala majku, i uspeva da naglasi najznačajnije iskaze sagovornika, ne namećući im, pri tom, svoj sud.
Knjiga sadrži i poglavlja posvećena televizijskoj i radiofonskoj adaptaciji predstave, oba ostvarena kao ukrštaj činjenica i podataka i pouzdanih kritičko-estetičkih uvida u rezultat rada. Recepcija predstave dvostruko se procenjuje, kao njen odjek u kritici i kao recepcija od strane gledalaca, koju prati precizna i detaljna teatrografija. Postupak Mirjane Markovinović i u ovom segmentu rada ostaje analitički precizan i estetički i značenjski jasno artikulisan. Ona će, recimo, sasvim diskretno, ali nepokolebljivo, ukazati na to da su kritičari, većim delom, predstavu „otkrili” posle njenog pozorijanskog trijumfa, te da su kritike tada od kurtoaznih postale analitičke. Na tom fonu ona će izdvojiti i istaći kritičarski doprinos Dejana Penčića-Poljanskog, ali je to neće sprečiti da se, bez polemičarske ostrašćenosti, negativno odredi prema njegovoj primedbi reditelju da je „u drugom činu učinio ustupak publici”, odustajući od traganja „za ozbiljnim i sumornim tonovima”. Nasuprot Penčiću-Poljanskom, Markovinovićeva će humor koji se „lako lepio na publiku” iščitati ne u nušićevskom, već u sterijanskom ključu, naglašavajući, s pravom, da je „ta humornost (...) apsurdna, malograđanski besmislena i sterijanski potpuno tačno utemeljena”.
Osobenim lesingovskim postupkom, Mirjana Markovinović rekonstruiše proces rada na predstavi, u svim segmentima, u rediteljskom promišljanju, glumačkom rvanju s vlastitim telom i rediteljevim viđenjem lika, te scenografskoj realizaciji crnog prostora, od prve ideje do njenog opredmećenja. Za one koji su gledali somborsku predstavu ovo je dragoceno podsećanje, vremeplov koji vraća i oživljava reflekse minulih doživljaja. (Ponekad i razjašnjava: tek iz knjige Mirjane Markovinović uspela sam da svatim da moj mutni utisak o iskošenim vratima iz kojih se izvlače glumci ili onaj o venčanici koja proždire nevestu, nisu samo hir mašte već rezultat svesne intencije tvoraca predstave.) Za one koji predstavu nisu gledali, ova knjiga je dragocena informacija o jednom izuzetnom pozorišnom ostvarenju, ali i uzorna demonstracija prirode i dosega teatroloških istraživanja i njihove moći da prošlom teatarskom činu podare nov život, ali, ne manje, i prikaz jednog mogućeg tumačenja velikog dramatičara.

Copyright: Sterijino pozorje 1998-2008.