S C E N A : časopis za pozorišnu umetnost
Novi Sad, 2003. broj 4-5 godina XXXIX jul-oktobar YU ISSN 0036-5734

t e a t r a l i j e
Ivan IVANOVSKI
Svevremensko delo : Živko Čingo na makedonskim profesionalnim dramskim scenama

 

Nesumnjivo je da je upravo izvanredna proza eminentnog makedonskog pisca Živka Činga (1935-1987) obezbedila ovom autoru veoma visoko, tj. jedno od vodećih mesta u makedonskoj literaturi. Međutim, kada je reč o Čingovom ukupnom kreativnom angažmanu, ne treba smetnuti s uma da je i u drugim domenima pisane reči (dramska književnost) i u drugim medijima umetničkog stvaralaštva (televizija, radio, film) njegova maestralna reč provocirala široke prostore izražavanja. Ukratko, zadržao bih se isključivo na Čingovom proznom i dramskom stvaralaštvu na makedonskim profesionalnim dramskim scenama...
…i odmah ću istaći da je Živko Čingo u savremenoj makedonskoj dramaturgiji debitovao na sceni današnjeg „Teatra Centar” 1969, tačnije 1. marta pre više od tri decenije, kada je bio praizveden njegov dramski prvenac OBRAZOV, u produkciji Drame MNT-a, a u režiji Branka Stavreva. I za postavljanje drugih Čingovih dramskih dela, dramatizacija po njegovoj prozi, najčešće (ali ne samo) realizovanih u MNT-u, bio je angažovan pomenuti makedonski reditelj, tako da se s pravom može govoriti o osvedočenom i potvrđenom autorsko-rediteljskom tandemu. Za debitantski dramski tekst Živka Činga OBRAZOV treba bez daljnjeg istaći da je bio dočekan s neskrivenim simpatijama i interesovanjem i publike i kritike. Ocenjujući prvo i, na žalost, jedino u Makedoniji izvođenje dramskog teksta  OBRAZOV, u prilepskom časopisu „Stremež” imao sam potrebu da ukažem na  neke imanentne vrednosti, karakteristične i za prozni govor Činga, kao što su jednostavnost i neposrednost u izražavanju, lirska vibrantnost i metaforičnost u kazivanju, bogata invencija, kojima je kompenzovao nedostatak većeg dramaturškog iskustva. Inače, Živko Čingo je prvim dramskim tekstom samo produžio tematsko interesovanje za tragičnu sudbinu čoveka u Revoluciji, tako da je komad OBRAZOV s pravom bio prihvaćen kao jedna vrsta lirske poeme o obrazovštini.
Mnogo veći odjek i uspeh imala su naredna dva Čingova  teksta: ZID-VODA (1973, dramatizacija njegovog romana VELIKA VODA) i KENGURSKI SKOK (1979), svakako jedan od najboljih, ako ne i najbolji originalni dramski tekst pomenutog pripovedača i dramatičara, ponovo u produkciji dramskog ansambla MNT-a i u režiji  Branka Stavreva. Uspeh i odjeci ZIDA-VODE i  KENGURSKOG SKOKA nisu usledili samo zato što su se istoimene predstave  našle u programu najznačajnijeg festivala jugoslovenske drame i jugoslovenskog  pozorišta Sterijnom pozorju u Novom Sadu, samo zato što su se duže vreme zadržale na tekućem repertoaru, samo zato što su dobile visoke ocene na gostovanjima u (sada bivšoj) Jugoslaviji (ZID–VODA bila je igrana na jednom od najuglednijih letnjih festivala u svetu, Dubrovačkim ljetnim igrama), već i zato što te predstave, s dramaturškog i rediteljskog aspekta, daleko nadmašuju umetničke domete Čingovog dramskog prvenca. Reditelj i autor dramatizacije ZID-VODA Branko Stavrev, nagrađen Sterijinom nagradom upravo za tu predstavu, uneo je i fragmente iz drugih Čingovih proznih dela, što je rezultiralo dubljom tragičko-poetskom dimenzijom.

Čingov dramski tekst KENGURSKI SKOK govori o tragičnoj sudbini Nikodinovoj u vrtlozima obeščovečenog sveta preko Okeana, i o njegovoj želji za novim, drugačijim životom! Drama čoveka kome je život oduzeo sve, ali nije mogao da mu uništi duh, jeste njegov skok preko Okeana (”skok prema Bogu”, kako je lucidno u programskom listu zabeležio reditelj Branko Stavrev). Taj skok nije ništa drugo već globalna metafora za neuništivost čovečjeg duha. (Ovaj voluminozni lik maestralno je tumačio Risto Šiškov i neopravdano su ga zaobišla sva moguća priznanja; za pomenuti glumački brilijant i u Makedoniji i izvan nje - na Sterijnom pozorju - ostao je bez nagrade!)
U tom periodu (1975), scensku verifikaciju dobija i sedam proznih celina Živka Činga, prikazanih na Maloj sceni MNT-a (Teatar Centar), kao monodramsko osvarenje pod naslovom SKAZANIJA ARGILČETA PETRONIEVSKOG,  u režiji Ilije Milčina, a u interpretaciji Vukosave Doneve.
Osim u MNT-u, poznato Čingovo prozno delo VELIKA VODA našlo se i na drugoj profesionalnoj sceni u Skoplju – u Teatru narodnosti, u dramatizaciji autora. Za razliku od Stavreva, Čingo ne unosi elemente iz drugih svojih proznih tekstova. Reditelj Vladimir Milčin, u većoj ili manjoj meri, preneo je već gotovu režiju VELIKE VODE koja je 1978. u Bratislavi, u poslednjem trenutku, bila zabranjena za izvođenje. Angažuje iste saradnike s kojima je radio i u glavnom gradu Slovačke: scenografa Branka Kostovskog i kostimografkinju Bebu Patrnogić. VELIKA VODA bila je u to vreme jedna od najboljih predstava Albanske drame Teatra narodnosti,  koja je jedina u Makedoniji, posthumno, realizovala praizvođenje  poslednjeg i manje poznatog dramskog teksta Živka Činga SURATI. Ko je mogao da bude reditelj Surata ako ne Branko Stavrev, najrevnosniji, najdosledniji i najpasioniraniji afirmator Čingovih dela na makedonskim pozorišnim scenama!
Praizvođenje drame MAKAVEJSKI PRAZNICI (još jedna režija Branka Stavreva), realizovano 12. februara 1983, podudarilo se sa svečanim otvaranjem nove pozorišne zgrade MNT-a. Kao i u prethodnim, tako i u ovoj drami, Čingo je veoma prepoznatljiv po svom dramskom pismu koje, uostalom, kao i celo njegovo stvaralaštvo, vuče korene iz živog izvora narodnog duha. Traganje i otkrivanje sudbine ljudi sa sela, u vihoru jednog dramatičnog događaja vezanog za 1948, usmereno je na ljudsku tragediju, pri čemu je Rezolucija Informbiroa tek istorijski i politički bekgraund.
Posebno poglavlje zaslužuje i delo Živka Činga na scenama izvan Skoplja. Tako, izvođački sastav Narodnog pozorišta iz Kumanova, kao i pomenuti Teatar narodnosti, predstavili su se s dva projekta po Čingovim proznim tekstovima, u režiji Dimitra Stankovskog (PASKVELIJA) i Ljubiše Georgijevskog (LAZAREVO PISMO). To su bile žestoke predstave, posebno ona Georgijevskog, koji je na početku osamdesetih režirao upravo PASKVELIJU  na sceni Narodnog kazališta „Ivan Zajc” u Rijeci. U ovom nabrajanju, svakako,  posebnu pažnju zaslužuje dramatizacija duže Čingove proze AUSTRALJISKI VETAR, čiji je kompletan autor Branko Stavrev. Da podsetim, s ovim scenskim ostvarenjem Narodno pozorište iz Bitolja gostovalo je u Australiji, među makedonskim iseljenicima, prema čijim sudbinama je bila okrenuta stvaralačka radoznalost Čivka Činga.
Za širu analizu stvaralaštva Živka Činga nužno je makar pomenuti i nemali broj naslova njegovih dela koja su bila prikazana kao radio i tv drame, filmovi i sl. Istaći ću, u ovom slučaju, samo toliko da se, baš ovih dana, po motivima romana Velika voda snima film, što je samo dokaz više o konstantnom interesovanju makedonskih stvaralaca za veliko i besmrtno delo  Živka Činga.

Copyright: Sterijino pozorje 1998-2004.
 
NAZAD NA SADRZAJ  > > >